ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Definicja arbitrażu
Arbitraż to jedna z alternatywnych metod rozwiązywania sporów, która pozwala na rozstrzygnięcie sporów bez udziału sądu powszechnego. Rola sędziego w postępowaniu arbitrażowym spełniana jest przez specjalnie powołanych do tego arbitrów – zwykle prawników bądź naukowców. Arbitraż pochodzi z tradycji sądów kupieckich, z tego względu najczęściej tą drogą rozpoznawane są roszczenia i spory pomiędzy przedsiębiorcami.
Jak skorzystać z arbitrażu?
Sprawa może zostać skierowana do arbitrażu tylko w momencie, gdy możliwość arbitrażu była przedmiotem ustaleń w umowie pomiędzy stronami znajduje się klauzula arbitrażowa, inaczej zapis na sąd polubowny.
Brak wcześniejszego zawarcia w umowie klauzuli arbitrażowej nie wyklucza możliwości polubownego rozwiązania sprawy. Zapis na sąd polubowny może być sporządzony również po powstaniu sporu.
W treści klauzuli arbitrażowej strony wskazują konkretny sąd polubowny, który będzie rozstrzygał spór, np. Sąd Arbitrażowy przy Konfederacji Lewiatan; Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie.
Kształt klauzuli arbitrażowej
Klauzula arbitrażowa powinna spełniać konkretne warunki, aby była wiążąca. Przede wszystkim powinna być sporządzona na piśmie. W większości klauzule są wpisywane do umowy pomiędzy spornymi stronami, ale może również być zawarta w oddzielnym dokumencie.
Poza sporami z konsumentami dopuszcza się także zawarcie klauzuli arbitrażowej za pomocą środków porozumiewania się na odległość, o ile możliwe jest utrwalenie treści takiego oświadczenia – np. klauzula zawarta drogą mailową.
Klauzula nie powinna naruszać zasady równości, przykładowo przewidywać, że tylko jedna strona może wytoczyć powództwo przed sądem arbitrażowym.
Klauzula musi określać stały sąd arbitrażowy, który będzie rozstrzygać spór. Konieczne jest oznaczenie stron umowy, a także przedmiotu sporu lub stosunku prawnego, którego będzie dotyczyć potencjalny arbitraż.
Arbitraż a mediacja
Możliwe jest zawarcie klauzuli hybrydowej mediacja-arbitraż przewidującej, że jeśli strony nie dojdą do porozumienia w oznaczonym wcześniej terminie, to sprawa kierowana jest na sąd polubowny.
Występują również klauzule arbitraż-mediacja, na mocy których, jeśli strony nie rozstrzygną sprawy w arbitrażu, to sprawa jest kierowana do mediacji.
Warto pamiętać, że mediacja to rozwiązywanie sporu przez same strony przy udziale mediatora, podczas gdy arbitraż polega na oddaniu sprawy pod rozstrzygnięcie Sądu Arbitrażowego. W przeciwieństwie do mediacji w przypadku arbitrażu strony nie mają wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie arbitra.
Koszty arbitrażu
Co do zasady koszty arbitrażu ponosi strona powodowa, chyba że strony postanowiły inaczej. Wysokość opłat będzie różna w zależności od sądu arbitrażowego, w którym rozpatrywana jest sprawa. Zwykle jednak na opłaty składa się: stała opłata administracyjna oraz opłata arbitrażowa, która uzależniona jest od wysokości przedmiotu sporu.
Przebieg arbitrażu
Co do zasady postępowanie przed sądem polubownym jest dużo prostsze niż przed sądem powszechnym. Arbitraż odbywa się w wybranym w umowie przez strony sądzie arbitrażowym.
Poddanie pod rozstrzygnięcie konkretnego sądu oznacza, że całe postępowanie będzie się toczyło zgodnie z jego regulaminem. Strony mają jednocześnie wpływ na to, jak rozstrzygana będzie ich sprawa. W treści klauzuli mogą one zadecydować m.in. o: miejscu odbywania się posiedzeń, sposobie przeprowadzania dowodów, języku postępowania. W przypadku braku ustaleń stron, decyzję podejmuje sąd arbitrażowy.
Gdy warunek umowy zawierającej klauzulę arbitrażową został spełniony, kolejnym krokiem jest wniesienie do sądu arbitrażowego pozwu bądź wezwania na arbitraż – pisma zawierającego żądania rozpoznania sprawy w postępowaniu przed sądem polubownym. Takie pismo powinno zawierać określenie stron i przedmiotu sporu, wskazanie zapisu na sąd polubowny i wyznaczenie arbitra, jeżeli strona wzywająca jest uprawniona do jego wyznaczenia na podstawie klauzuli arbitrażowej.
W postępowaniu arbitrażowym również należy wnieść opłatę.
Sąd arbitrażowy wzywa drugą stronę do wniesienia odpowiedzi na pozew. Pozwany, o ile jest do tego uprawniony na mocy klauzuli arbitrażowej, wskazuje arbitrów, którzy mają rozstrzygnąć sprawę.
Co do zasady sprawy są rozstrzygane przez trzyosobowy skład, chyba że strony wskazały inaczej, bądź sprawa jest rozpatrywana w postępowaniu przyspieszonym. Każda ze stron wskazuje jednego arbitra. Dwaj arbitrzy powołani przez powoda i pozwanego następnie wskazują trzeciego arbitra, który sprawuje rolę przewodniczącego.
Rozprawę zwykle poprzedza posiedzenie organizacyjne mające na celu określenie zakresu zagadnień spornych i przebiegu postępowania. Odbywa się ono stacjonarnie albo online.
Rozprawa może zakończyć się umorzeniem postępowania, zawarciem ugody bądź wydaniem wyroku.
Umorzenie postępowania nastąpi, jeżeli powód nie złoży do sądu pozwu pomimo wezwania na sąd polubowny. W przypadku, gdy pozwany nie złoży odpowiedzi na pozew, podobnie jak w postępowaniu zwykłym, może zostać wydany wyrok bez uwzględnienia stanowiska powoda. Umorzenie następuje również w sytuacji, gdy powód cofnął pozew, chyba że pozwany się temu sprzeciwił, a sąd polubowny uznał, że ma uzasadniony interes w ostatecznym rozstrzygnięciu sporu, a także sytuacji, gdy sąd stwierdzi, że dalsze prowadzenie postępowania stało się z innej przyczyny zbędne lub niemożliwe.
Możliwe jest, aby strony zawarły ugodę przed sądem polubownym, a sąd może na wniosek stron nadać ugodzie formę wyroku. Taka praktyka jest powszechna w momencie, w którym ugoda ma być wykonana za granicą.
Wyroki sądu polubownego są doręczane stronom w formie papierowej za zwrotnym potwierdzeniem odbioru.
Drogi odwoławcze w postępowaniu arbitrażowym
Po wydaniu wyroku możliwe jest złożenie skargi o uchylenie do sądu powszechnego w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia wyroku bądź od dnia doręczenia przez sąd polubowny orzeczenia rozstrzygającego o wniosku o uzupełnienie, sprostowanie lub wykładnię wyroku wniesionego przez stronę. Strony postępowania mogą jednak ustalić więcej niż jedną instancję postępowania przed sądem polubownym.
Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego wnosi się do sądu apelacyjnego, na obszarze którego znajduje się sąd, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy, gdyby strony nie dokonały zapisu na sąd polubowny, a w braku tej podstawy apelację wnosi się do Sądu Apelacyjnego w Warszawie.
Od wyroku wydanego w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego może przysługiwać skarga kasacyjna. Można także żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem w przedmiocie uchylenia wyroku sądu polubownego oraz stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku wydanego w tym przedmiocie.