ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Rodzaje sądów w Polsce
Sądy powszechne – zajmują się sprawami obywateli, które nie są zastrzeżone dla innych sądów. Dzielą się na:
- Sądy rejonowe – to sądy najniższego rzędu, zajmujące się w pierwszej instancji większością spraw, które nie są zastrzeżone dla sądów okręgowych). Są podzielone na wydziały, takie jak cywilny, karny, rodzinny, nieletnich, pracy i ubezpieczeń społecznych, gospodarczy. Od ich wyroków można złożyć apelację do sądu okręgowego.
- Sądy okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroków sądów rejonowych jako sądy drugiej instancji oraz niektóre sprawy w pierwszej instancji. Obejmują swoim zasięgiem obszar działania kilku sądów rejonowych.
- Sądy apelacyjne – są to sądy rozpoznające sprawy w drugiej instancji, które rozpatrują apelacje od wyroków sądów okręgowych. Obejmują swoim zasięgiem obszar działania kilku sądów okręgowych.
- Sąd Najwyższy – nadzoruje działalność sądów powszechnych i wojskowych. Rozpatruje środki odwoławcze od wyroków oraz podejmuje uchwały rozstrzygające problemy prawne. Zajmuje się również ważnością wyborów i referendów oraz opiniowaniem projektów ustaw.
Sądy administracyjne – kontrolują działalność administracji publicznej, rozpatrując skargi na decyzje administracyjne i inne działania organów administracyjnych. Dzielą się na wojewódzkie sądy administracyjne (I instancja) i Naczelny Sąd Administracyjny (II instancja).
Sądy wojskowe – rozpatrują sprawy dotyczące przestępstw popełnionych przez żołnierzy w służbie czynnej. Wyróżnia się sądy okręgowe i garnizonowe.
Sądy to niezależne organy państwowe, które zajmują się rozstrzyganiem sporów prawnych i karaniem za łamanie prawa, czyli sprawują wymiar sprawiedliwości. W Polsce sądy są niezależne od innych władz, a sędziowie podlegają jedynie Konstytucji i ustawom.
Właściwość sądów
Sprawy cywilne, jeśli nie są zastrzeżone dla sądów okręgowych, trafiają w pierwszej instancji do sądów rejonowych. Przed złożeniem pozwu należy zweryfikować, czy sądem właściwym rzeczowo jest sąd rejonowy czy sąd okręgowy.
Właściwość miejscowa sądu, gdzie sprawa będzie rozpatrywana, zależy zazwyczaj od miejsca zamieszkania pozwanego, a w przypadku osoby prawnej – od siedziby firmy lub ostatniego znanego miejsca pobytu pozwanego. Jest to reguła, od której występuje szereg wyjątków – zawsze przed złożeniem pozwu należy zweryfikować, jaki sąd będzie miejscowo właściwy.
Sąd, do którego wpłynie pozew, sprawdza czy jest właściwy do rozpatrzenia danej sprawy. Jeśli nie, przekazuje ją do odpowiedniego sądu, co może przedłużyć postępowanie.
Właściwość sądu dla rozstrzygania sprawy wynikającej z umowy stron może być określona w jednej z klauzul umowy bądź w oddzielnym dokumencie.
Rodzaje postępowań przed sądem
Sąd może prowadzić sprawy cywilne w dwóch podstawowych trybach, tj. w procesie oraz
w postępowaniu nieprocesowym.
- W procesie są rozpoznawane sprawy sporne, czyli w uproszczeniu takie, gdzie występują rozbieżne interesy obu stron postępowania – powoda oraz pozwanego.
- W postępowaniu nieprocesowym są rozpoznawane szczególne rodzaje spraw, które z uwagi na swoją odmienność nie muszą cechować się rozbieżnymi stanowiskami uczestników. Większość spraw nieprocesowych nie dotyczy zresztą przedsiębiorców, a przynajmniej nie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej – są to bowiem problemy z zakresu prawa rodzinnego, spadkowego czy osobowego.
Zasadą jest rozpoznawanie spraw w procesie. Do postępowania nieprocesowego trafiają tylko te, które ustawodawca w przepisach wprost do niego skierował.
W procesie wyróżnia się natomiast
- Postępowanie zwykłe – dotyczy ogółu spraw cywilnych.
- Postępowania odrębne (czyli takie, które dotyczą określonego rodzaju spraw) – z punktu widzenia przedsiębiorcy najważniejsze z nich to:
- Postępowanie nakazowe
Jest to rodzaj postępowania, które jest wszczynane na wniosek powoda, jeśli do pozwu dołączono odpowiednie uzasadnienie oraz dowody w postaci określonych dokumentów, np. zaakceptowany przez dłużnika rachunek. W tym postępowaniu sąd wydaje nakaz zapłaty, wobec którego dłużnik (pozwanemu) może wnieść zarzuty.
Jest to najtańsze i najkorzystniejsze postępowanie dla wierzyciela, ponieważ z jednej strony opłata od pozwu wynosi tylko ¼ standardowej wysokości, z drugiej zaś – nakaz zapłaty
w postępowaniu nakazowym stanowi tytuł zabezpieczenia, tj. posiadając taki nakaz zapłaty wierzyciel może udać się do komornika i na przykład żądać zabezpieczenia zapłaty należności poprzez zajęcie rachunku bankowego dłużnika.
- Postępowanie upominawcze
Podobne do postępowania nakazowego, ale niewymagające przedstawienia dowodów.
W tym postępowaniu sąd wydaje nakaz zapłaty, od którego dłużnikowi (pozwanemu) służy sprzeciw. Ten nakaz nie stanowi tytułu zabezpieczenia.
Jest to postępowanie, które pozwala na szybkie uzyskanie tytułu wykonawczego, czyli dokumentu umożliwiającego rozpoczęcie egzekucji sądowej przez komornika.
- Postępowanie uproszczone
Dotyczy ono spraw o niskiej wartości przedmiotu sporu (do 20 000 zł). Charakteryzuje się mniejszym skomplikowaniem w porównaniu do postępowania zwykłego.
- Elektroniczne postępowanie upominawcze
Postępowanie upominawcze, w którym złożenie dokumentów i komunikacja odbywają się online. Elektroniczne postępowania upominawcze prowadzi tylko jeden Sąd w Polsce, tj. Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie, VI Wydział Cywilny.
- Postępowanie w sprawach gospodarczych
Przepisy o tym postępowaniu stosuje się w sprawach gospodarczych podlegających rozpoznaniu w procesie. Sprawami gospodarczymi są co do zasady sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.
Postępowanie w sprawach gospodarczych ma na celu szybkie rozstrzygnięcie sprawy. Celowi temu służy obowiązek podania przez powoda wszystkich twierdzeń i dowodów już w pozwie, a przez pozwanego – w odpowiedzi na pozew. Twierdzenia i dowody powołane z naruszeniem tej zasady podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Chodzi o to, aby obie strony od razu przedstawiły wszystkie swoje twierdzenia, żądania, a także dowody na ich poparcie.
Zasady postępowania przed sądem
Występując przed sądem w sprawie cywilnej, nieważne, czy po stronie powodowej czy pozwanej, strona nie ma obowiązku powoływania pełnomocników w postaci adwokata lub radcy prawnego (z wyjątkiem przykładowo złożenia skargi kasacyjnej).
Wszystkich uczestników postępowania cywilnego obowiązują określone zasady, których należy bezwzględnie przestrzegać.
- Zasada kontradyktoryjności
Postępowanie przed sądem wymaga inicjatywy osoby, która domaga się danego rozstrzygnięcia, tj. wymaga złożenia przez powoda pozwu wraz z dowodami w sprawie. Pozwany z kolei ma możliwość złożenia odpowiedzi na pozew w terminie wyznaczonym przez przewodniczącego – nie krótszym niż 14 dni.
- Zasada formalizmu procesowego
Strony muszą dokonywać czynności w określonych prawem formie, terminie i miejscu. Każde pismo procesowe musi spełniać szereg wymogów przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego.
- Zasada ustności i pisemności
Niektóre czynności, np. wniesienie apelacji, mogą być dokonane wyłącznie w formie pisemnej. Na rozprawie, gdzie uczestnicy zgłaszają wnioski, odpowiadają na pytania sądu, dominuje zasada ustności. Z przebiegu rozprawy sporządzany jest protokół.
- Zasada równouprawnienia stron – każda ze stron postępowania ma prawo do odniesienia się do twierdzeń przeciwnika.
Standardowy przebieg postępowania
- Pierwszym etapem postępowania cywilnego jest wniesienie pozwu przez powoda. Pozwany ma obowiązek złożenia odpowiedzi na pozew, inaczej sąd może wydać wyrok zaoczny na posiedzeniu niejawnym. Sąd przyjmie wówczas za prawdziwe twierdzenia powoda zawarte w pozwie lub innych pismach procesowych, chyba że będą one budzić uzasadnione wątpliwości albo zostały przytoczone w celu obejścia prawa.
- Następnie, po upływie terminu na wniesienie odpowiedzi na pozew przez pozwanego, sąd kieruje sprawę do rozpoznania na rozprawie. Co do zasady posiedzenia sądowe są jawne, o ile przepis nie stanowi inaczej bądź Sąd nie podejmie decyzji o rozpatrzeniu sprawy na posiedzeniu niejawnym.
- Sąd zawiadamia strony i osoby zainteresowane przez wezwanie doręczone co najmniej na tydzień przed rozprawą. Sąd może wyznaczyć więcej niż jedną rozprawę, zwłaszcza gdy przeprowadzenie wszystkich dowodów na jednej rozprawie nie jest możliwe.
- Na rozprawie wstęp na sale sądową mają co do zasady wszystkie osoby nieuzbrojone i pełnoletnie, ale w przypadku, gdy publiczne rozpoznanie sprawy zagraża porządkowi publicznemu, moralności lub mogą być ujawnione okoliczności objęte ochroną informacji niejawnych sąd zarządza posiedzenie przy drzwiach zamkniętych. Sąd może zarządzić takie posiedzenie również na uzasadniony wniosek strony.
- Co do zasady każda ze stron ma prawo żądania przeprowadzenia rozprawy cywilnej pod jej nieobecność. Sąd może jednak zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu sprawy.
- Przebieg rozprawy jest protokołowany, może być też utrwalany za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk. Strony mają możliwość zapoznania się z protokołem.
- Rozprawa rozpoczyna się wywołaniem przez wyczytanie danych stron przez protokolanta. Sąd poucza strony o możliwości ugodowego załatwienia sporu, w szczególności w drodze mediacji. Strony mogą zawrzeć ugodę zarówno przed sądem, jak i w wyniku skierowania sprawy do mediacji przez sąd.
- Rozprawa może ulec odroczeniu, jeśli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć.
- Pierwszym etapem postępowania jest zgłoszenie sądowi żądań i wniosków przez powoda, a w drugiej kolejności przez pozwanego. Jednocześnie przedstawiane są dowody na poparcie twierdzeń stron.
- Następnie sąd zadaje pytania Stronom w celu wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy.
- Kolejnym etapem jest przesłuchanie świadków (jeśli zostali zgłoszeni przez strony) oraz dopuszczenie dowodu z opinii biegłego (również jeśli taki wniosek pojawił się ze strony powoda lub pozwanego, a dodatkowo, jeśli wyjaśnienie sprawy wymaga wiadomości specjalnych).
- Ostatnim przeprowadzanym dowodem jest przesłuchanie stron postępowania – ma to miejsce w przypadku, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.
- Ostatni etap to udzielenie głosu stronom i zamknięcie rozprawy.
- Po przeprowadzeniu rozprawy sąd wydaje wyrok. Ogłoszenie wyroku może być odroczone na maksymalnie 2 tygodnie, a w sprawach szczególnie zawiłych – na miesiąc po dniu zamknięcia rozprawy.
- Postępowanie może zakończyć się również umorzeniem, jeśli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew, strony zawarły ugodę lub została zatwierdzona ugoda zawarta przed mediatorem albo z innych przyczyn wydanie wyroku stało się zbędne lub niedopuszczalne, np. w przypadku cofnięcia apelacji.
Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym
Apelacja
Od wyroku wydanego przez Sąd I instancji stronom przysługuje apelacja. W celu złożenia apelacji należy w pierwszej kolejności złożyć wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem zgłoszony
w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku. We wniosku należy wskazać, czy pisemne uzasadnienie ma dotyczyć całości wyroku czy jego części, w szczególności poszczególnych objętych nim rozstrzygnięć.
Następnie, Sąd sporządza uzasadnienie wyroku w terminie dwóch tygodni od dnia wpływu wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. Wyrok z pisemnym uzasadnieniem doręcza się tylko tej stronie, która zgłosiła wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem.
Apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem.
Apelację rozpoznaje Sąd II instancji, tj.:
- Jeśli w I instancji właściwy był Sąd Rejonowy, apelację rozpoznaje Sąd Okręgowy;
- Jeśli w I instancji właściwy był Sąd Okręgowy, apelację rozpoznaje Sąd Apelacyjny.
Sąd II instancji może wskutek rozpoznania apelacji dokonać następujących czynności:
- Oddalić apelację, jeśli jest bezzasadna;
- Uwzględnić apelację i zmienić zaskarżony wyrok orzekając co do istoty sprawy (czyli orzekając w przedmiocie żądania objętego pozwem);
- W razie stwierdzenia nieważności postępowania – przekazać sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania;
- Odrzucić pozew lub umorzyć postępowanie.
Sąd drugiej instancji uzasadnia z urzędu wyrok oraz postanowienie kończące postępowanie w sprawie. Jednakże, w sprawach, w których apelację oddalono, zmieniono zaskarżony wyrok lub co do których nie przysługuje skarga kasacyjna – pisemne uzasadnienie sporządza się tylko wówczas, gdy strona zgłosiła wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem.
Zażalenie
W trakcie postępowania cywilnego sąd wydaje również postanowienia, czyli orzeczenia nierozstrzygające sprawy co do istoty. W drodze postanowień rozstrzygane są drobniejsze kwestie występujące w toku postępowania cywilnego, na przykład zwolnienie od kosztów sądowych, zwrot pozwu, zawieszenie postępowania, podjęcie zawieszonego postępowania.
Zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie (np. postanowienie o umorzeniu postępowania), a także na te postanowienia, które zostały wyraźnie wymienione w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.
W zależności od rodzaju postanowienia, zażalenie może przysługiwać do sądu drugiej instancji, jak również do innego składu sądu pierwszej instancji.
Termin do wniesienia zażalenia wynosi tydzień od dnia doręczenia postanowienia z uzasadnieniem.
Nadzwyczajne środki zaskarżania
W postępowaniu cywilnym występują również nadzwyczajne środki zaskarżenia. Są to:
- Skarga kasacyjna
Przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie. Skargę kasacyjną rozpoznaje wyłącznie Sąd Najwyższy.
Skarga kasacyjna jest wyłączona w niektórych sprawach, np. w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – niższa niż dziesięć tysięcy złotych.
Skarga kasacyjna może być oparta tylko na zarzutach naruszenia prawa materialnego lub naruszeniu przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.
Skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej.
- Skarga o wznowienie postępowania;
Można żądać wznowienia postępowania w następujących sytuacjach:
- gdy w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo jeżeli orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia,
- gdy strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana bądź jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania;
- gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie;
- gdy wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym;
- gdy wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa.
Skargę o wznowienie wnosi się, co do zasady, w terminie trzymiesięcznym, liczonym od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możności działania lub brak należytej reprezentacji – od dnia, w którym o wyroku dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy.
Ponadto, nadzwyczajne środki odwoławcze przewidziane w postępowaniu cywilnym to:
- Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia
- Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego;
- Skarga nadzwyczajna;
- Wniosek o unieważnienie prawomocnego orzeczenia sądowego.
Koszty postępowania
W polskim systemie prawnym postępowanie sądowe w sprawach cywilnych wiąże się z szeregiem kosztów. Pierwszym kosztem, który musi ponieść strona powodowa, jest opłata od pozwu. Jej wysokość różni się w zależności od rodzaju sprawy.
W niektórych przypadkach jest to opłata stała, której wysokość waha się, rozpoczynając od 30 zł (np. 100 zł opłaty od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku), w innych opłata stosunkowa wynosząca 5% wartości przedmiotu sporu bądź przedmiotu zaskarżenia (od 30 zł do 200000 zł). W sprawach, w których przepisy nie przewidują wysokości opłaty ustala ją sąd na kwotę nie niższą niż 30 zł.
Co do zasady koszty w postępowaniu cywilnym ponosi strona przegrana. Zwrotowi kosztów przeciwnikowi na jego żądanie podlegają koszty procesu prowadzonego przez stronę osobiście bądź przez pełnomocnika; reprezentację adwokata bądź radcy prawnego i jego wynagrodzenie, do wysokości stawek opłat przewidzianych przepisami; wysokość kosztów stawiennictwa strony i utraconego zarobku, a także inne wydatki poniesione w toku sprawy, takie jak koszty biegłego bądź mediacji na skutek skierowania przez sąd.