ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Banki w Polsce - podstawowe informacje
Bank jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym
Aby móc podjąć i prowadzić działalność bankową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, konieczne jest uzyskanie kolejno dwóch odrębnych zezwoleń wydawanych przez Komisję Nadzoru Finansowego – na utworzenie banku, a następnie na podjęcie działalności przez już utworzony bank.
Banki w Polsce mogą działać wyłącznie w formie spółki akcyjnej bądź spółdzielni (bank spółdzielczy). Bank w formie spółki akcyjnej i bank spółdzielczy mogą być utworzone po uzyskaniu zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego. Zezwolenie to musi być uzyskane przed utworzeniem banku i nie może dotyczyć osoby prawnej (spółki lub spółdzielni) już istniejącej.
Otwarcie rachunku bankowego
Prawo bankowe wyróżnia kilka rodzajów rachunków bankowych – rachunki rozliczeniowe (w tym bieżący i pomocniczy), rachunki lokat terminowych, rachunki oszczędnościowe, oszczędnościowo-rozliczeniowe oraz rachunki terminowych lokat oszczędnościowych, a także rachunki powiernicze.
Podstawowym rodzajem rachunku bankowego, który jest wykorzystywany w codziennej działalności gospodarczej jest rachunek rozliczeniowy.
Rachunek taki może być założony dla osoby fizycznej prowadzącej działalność zarobkową na własny rachunek, a także dla osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (tak zwane ułomne osoby prawne, na przykład spółki osobowe).
Podstawą prowadzenia rachunku bankowego jest umowa rachunku bankowego zawierana między klientem a bankiem. Umowę rachunku bankowego jest zawierana na piśmie. Przepisy prawa bankowego regulują, jaka musi być treść takiej umowy:
- Oznaczenie stron umowy;
- Rodzaj otwieranego rachunku bankowego i walutę, w jakim rachunek będzie prowadzony;
- Czas trwania umowy (regułą są rachunki bankowe zakładane na czas nieokreślony);
- Oprocentowanie rachunku, jeżeli strony przewidują oprocentowanie;
- Wysokość prowizji i opłat;
- Formy i zakres rozliczeń pieniężnych;
- Zasady zmiany i rozwiązania umowy rachunku bankowego;
- Zakres odpowiedzialności banku za prowadzenie rozliczeń.
Pierwszym krokiem na drodze do założenia rachunku bankowego jest oczywiście wybór banku. Każdy z większych banków działających w Polsce posiada obszerne informacje na temat swojej oferty na stronach internetowych (także w języku ukraińskim).
Przed wyborem banku należy zapoznać się z ofertą co najmniej kilku banków, aby najlepiej dobrać ofertę odpowiadającą rodzajowi prowadzonej działalności gospodarczej oraz jej wielkości. Dla mniejszych działalności gospodarczych banki często oferują preferencyjne warunki prowadzenia rachunku bankowego, w szczególności w zakresie kosztów jego prowadzenia.
Bardzo ważnym elementem zakładania rachunku bankowego i generalnie Zawierania umów z bankami jest przeprowadzenie przez bank weryfikacji klienta. Bank jako podmiot obowiązany w rozumieniu przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu. Jest zobowiązany do dokładnej weryfikacji danych klienta, pochodzenia środków pieniężnych, które będą przechowywane na rachunku bankowym, rodzaju prowadzonej przez podmiot działalności, osób będących beneficjentami rzeczywistymi w rozumieniu przepisów AML.
Do założenia konta bankowego przez spółkę konieczne są również dodatkowe dokumenty. Bank może wymagać przedstawienia umowy spółki, a także aktualnego odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego czy zaświadczenia o nadaniu numerów NIP i REGON.
Kredytowanie
Kredytowanie bieżące
Jednym z podstawowych obszarów działalności banków jest udzielanie kredytów, w tym kredytów dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą.
Najprostszym sposobem kredytowania działalności przedsiębiorców jest udostępnienie klientowi limitu kredytowego w rachunku bieżącym.
Kredyt w rachunku bieżącym jest kredytem krótkoterminowym, obrotowym o charakterze odnawialnym, tzn. każda spłata całości lub części kredytu powoduje, iż kredyt odnawia się i limit kredytowy może być dalej wykorzystywany.
Celem kredytu w rachunku bieżącym jest krótkoterminowe finansowanie działalności przedsiębiorcy oraz zwiększenie płynności finansowej przedsiębiorstwa.
Kredytowanie inwestycyjne – co finansują banki?
Kredyt inwestycyjny to z kolei sposób na pozyskanie finansowania dla większych projektów
o charakterze inwestycyjnym oraz w celu rozpoczęcia lub rozwinięcia działalności gospodarczej. Innymi słowy, kredyt taki nie służy finansowaniu bieżącej działalności przedsiębiorstwa.
Środki z kredytów inwestycyjnych mogą na między innymi:
- kupno gruntu pod inwestycję,
- budowę zakładu przemysłowego,
- kupno pojazdów czy maszyn, np. budowlanych,
- modernizację linii produkcyjnej,
- zakup licencji.
Kwota kredytu może zostać przekazana kredytobiorcy jednorazowo w pełnej wysokości. Kredyt inwestycyjny może również być wypłacany w transzach lub przyjąć formę linii kredytowej.
W przypadku transz, uruchomienie kolejnych wypłat zazwyczaj jest uzależnione od spełnienia warunków umownych. Natomiast w przypadku linii kredytowej, umowa kredytowa nie określa konkretnych terminów ani kwot wypłat środków.
Kredyty inwestycyjne są z reguły kredytami długoterminowymi i są udzielane na kilka, kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt lat (w zależności od rozmiaru inwestycji oraz związanego z nią kredytu).
Kredyty inwestycyjne zazwyczaj wymagają zabezpieczenia, aby zminimalizować ryzyko banku. Zabezpieczeniem może być na przykład:
- Hipoteka lub zastaw;
- Weksel;
- Poręczenia osób trzecich;
- Przystąpienie do długu osób trzecich;
- Gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa;
Zdolność kredytowa
Przed udzieleniem kredytu bank musi zweryfikować, czy klient posiada zdolność kredytową. Ma to na celu sprawdzenie czy udzielenie kredytu danemu klientowi nie stanowi dla banku nadmiernego ryzyka. Spośród wymagań stawianych klientom na etapie ubiegania się o kredyt inwestycyjny, znajdują się w szczególności:
- Dokonanie wkładu własnego na inwestycje w określonej wysokości (np. 20% kosztu inwestycji);
- Sporządzenie biznesplanu, wraz z kosztorysem, analizą rynkową oraz prawną – pozwala to bankowi na ocenę realności przedsięwzięcia oraz jego skutków finansowych;
- Udokumentowanie wypłacalności kredytobiorcy, w szczególności przedstawienie na przykład zaświadczeń o niezaleganiu z płatnościami składek do ZUS lub należnościami podatkowymi;
- Przedstawienie deklaracji podatkowych za określony czas, okazanie ksiąg handlowych, ewidencji przychodów itd.
Badanie zdolności kredytowej polega również na sprawdzeniu historii kredytowej danego podmiotu. Za pośrednictwem dostępnych narzędzi bank weryfikuje, w jaki sposób dany podmiot spłacał w przeszłości swoje zobowiązania kredytowe, tj. na przykład czy nie zalegał ze spłatami.
Etap badania zdolności kredytowej klienta jest istotny nie tylko dlatego, że warunkuje on możliwość udzielenia kredytu klientowi, tj. na jego podstawie bank decyduje, czy udzielić kredytu, czy też nie. Badanie zdolności kredytowej przedsiębiorcy wpływa również na to, czy kredyt zostanie udzielony, na jakich warunkach kredyt zostanie udzielony, na przykład z jakim oprocentowaniem oraz na jaki czas.
Transfery pieniężne
Transfery pieniężne między rachunkami bankowymi w tym samym banku lub między różnymi bankami to jeden z podstawowych elementów prowadzenia działalności gospodarczej.
Podstawową formą bezgotówkowego transferu pieniężnego bankowego jest przelew. Zgodnie z prawem bankowym, polecenie przelewu stanowi udzieloną bankowi dyspozycję dłużnika obciążenia jego rachunku określoną kwotą i uznania tą kwotą rachunku wierzyciela. Innymi słowy, celem przelewu jest to, aby rachunek nadawcy został obciążony daną kwotą, a jednocześnie uznany tą kwotę został rachunek odbiorcy.
ELIXIR
Obecnie przelewy bankowe są realizowane prawie wyłącznie w systemie elektronicznym. Przelew w systemie ELIXIR realizowany jest przez KIR (Krajową Izbę Rozliczeniową), która jest instytucją państwową. Maksymalna wartość pojedynczego przelewu ELIXIR to 100 000 zł. Z reguły przelewy krajowe w systemie ELIXIR są bezpłatne.
System ELIXIR cechuje się tym, że występują w nim sesje. W każdym dniu roboczym występują 3 sesje systemu ELIXIR – tj. przelewy pomiędzy bankami księgowane są przez Narodowy Bank Polski trzy razy dziennie, w ramach sesji rozrachunkowych:
- I sesja trwa w godzinach od 9:30 do 11:00,
- II sesja trwa w godzinach od 13:30 do 15:00,
- III sesja trwa w godzinach od 16:00 do 17:30.
Każdy bank rozlicza się w ramach powyższego harmonogramu, jednak dokładne godziny realizowania przelewów mogą się różnić. Dlatego też na stronie internetowej każdego banku można znaleźć informacje, na jakie godziny przypadają tak zwane sesje wychodzące i przychodzące. Dzięki temu klient może uzyskać informacje, kiedy jego przelew dotrze do odbiorcy lub kiedy samemu otrzyma on przelew.
W systemie ELIXIR są również rozliczane przelewy pomiędzy rachunkami klientów w tym samym banku. Zaksięgowanie środków trwa zazwyczaj kilka minut, toteż często przelewy w ramach tego samego banku są nazywane przelewami natychmiastowymi. Realizacja dyspozycji wewnętrznych trwa przez całą dobę, we wszystkie dni tygodnia, również w święta. Dotyczy to zarówno mnie transakcji między rachunkami bankowymi różnych klientów, jak również przelewu między rachunkami bankowymi tego samego klienta (tzw. przelewy własne).
Występuje również możliwość skorzystania z ekspresowego przelewu ELIXIR. W jego przypadku nie trzeba czekać na sesje w ramach standardowego rozkładu opisanego powyżej, a środki księgowane są na rachunku bankowym odbiorcy praktycznie od razu. Jest to rozwiązanie wykorzystywane w sytuacji, kiedy konieczne jest natychmiastowe przekazanie środków odbiorcy w taki sposób, aby odbiorca od razu posiadał potwierdzenie ich otrzymania.
SORBNET
Oprócz systemu ELIXIR, Krajowa Izba Rozliczeniowa prowadzi również przelewy w systemie SORBNET. Jest przeznaczony do rozliczeń o wysokich kwotach. Kwota przelewu w systemie SORBBET nie posiada ograniczeń, to znaczy nie ma maksymalnej wysokości przelewu.
W przeciwieństwie do przelewów w systemie ELIXIR, przelewy w systemie SORBNET są zazwyczaj płatne (od kilkunastu/kilkudziesięciu złotych, w zależności od wartości transakcji).
SEPA
W przypadku transakcji w Euro, podstawowym sposobem dokonania przelewu jest skorzystanie z systemu SEPA, który obsługują praktycznie wszystkie polskie banki. Czas księgowania wynosi ok. 24 godzin w dni robocze. Aby skorzystać z tego rozwiązania bank nadawcy i odbiorcy muszą działać
w systemie SEPA.
Co istotne, przelew w systemie SEPA może zostać dokonany również z konta prowadzonego w złotówkach, jednak wówczas wartość przelewu zostanie przeliczona na euro (w praktyce niestety zazwyczaj po niekorzystnym dla klienta kursie).
Przelew w systemie SEPA wiąże się z kosztami ponoszonymi zarówno przez nadawcę, jak i przez odbiorcę.
SWIFT
Za pomocą przelewów Swift możliwe jest dokonanie przelewu zagranicznego w dowolnej walucie. Ponadto, nadawca może zdecydować, w jaki sposób będą ponoszone koszty transakcji – koszty te może pokrywać tylko nadawca, tylko odbiorca albo mogą być ponoszone przez obie strony.
Jeżeli przelew ma zostać dokonany w walucie, w której nie jest prowadzony rachunek bankowy, wówczas również konieczne jest dokonanie przez bank przeliczenia. Zazwyczaj przeliczenie jest dokonywany po kursie niekorzystnym dla klienta.
W celu wykonania przelewu SWIFT konieczne jest posiadanie przez nadawcę numeru IBAN, to znaczy numeru rachunku bankowego odbiorcy poprzedzonego kodem kraju (dla przelewów do Polski jest to np. PL00111111112222222222222222) oraz numer BIC/SWIFT – czyli kod banku w obrocie międzynarodowym nadany przez organizację SWIFT.
Transakcje wymiany walutowej
Banki oferują klientom również usługi wymiany walut w ramach tzw. kantorów internetowych. Aby korzystać z usługi wymiany walut, klient musi posiadać zazwyczaj rachunek w banku, który oferuje usługę kantoru internetowego.
Aby móc wymieniać walutę, klient musi posiadać także przynajmniej jedno konto walutowe w wybranej walucie (np. EUR, USD, GBP), oprócz konta złotówkowego (PLN).
Zaletą kantorów internetowych są niskie spready, czyli różnice między kursem kupna a kursem sprzedaży waluty (spread to marża, którą bank zarabia na transakcjach walutowych).
Usługi kantorów internetowych, to znaczy wymiany walut online, oferują także podmioty niebędące bankami. W Polsce istnieje kilka takich podmiotów, które zyskały dość dużą popularność. Mimo tego, że podmioty takie mogą oferować odrobinę lepszy kurs wymiany walut dla klientów, to korzystanie z usług banków w tym zakresie jest o tyle bezpieczniejsze, że banki podlegają rygorystycznym normom prawnym (którym nie podlegają podmioty niebędące bankami).
Podstawową formą wymiany waluty za pośrednictwem banku jest Zakup danej waluty bezpośrednio od banku, na przykład zakup euro za złotówki. Coraz częściej banki oferują jednak tak zwaną usługę kantoru społecznościowego, które funkcjonuje w sposób bardzo podobny do giełdy, tj. klienci mogą wystawiać swoje oferty sprzedaży lub kupna określonej waluty, oferty te są następnie udostępniane innym klientom, którzy mogą z nich skorzystać. Zaletą tego rozwiązania jest to, że w ramach kantoru społecznościowego są często oferowane korzystniejsze kursy walut.
Compliance w działalności banków
Poprzez „compliance” rozumie się system kontroli wewnętrznej, któremu polegają na podstawie przepisów prawa wszystkie banki funkcjonujące w Polsce. System kontroli wewnętrznej jest częścią większego systemu funkcjonującego w bankach, a mianowicie systemu zarządzania.
System kontroli wewnętrznej służy zapewnieniu skuteczności i efektywności działania banku, wiarygodności sprawozdawczości finansowej, przestrzegania zasad zarządzania ryzykiem oraz zgodności działania banku z przepisami prawa, regulacjami wewnętrznymi oraz standardami rynkowymi.
Przepisy prawo bankowego określają, w jaki sposób musi być zorganizowany system kontroli wewnętrznej w każdym banku. W ramach systemu kontroli wewnętrznej wyróżnia się więc funkcję kontroli, która ma na celu zapewnienie przestrzegania mechanizmów kontrolnych, komórkę do spraw zgodności, mającą za zadanie identyfikację, ocenę, kontrolę i monitorowanie ryzyka braku zgodności działalności banku z przepisami prawa, regulacjami wewnętrznymi i standardami rynkowymi oraz przedstawianie raportów w tym zakresie, a także niezależną komórkę audytu wewnętrznego, mającą za zadanie badanie i ocenę działalności banku.
Kluczowym wymogiem skuteczności Compliance jest wymóg jej niezależności.