ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Wstęp
Od 22 maja 2023 roku, zgodnie z ustawą uchwaloną w styczniu 2023 roku, przedsiębiorcy mają możliwość założenia fundacji rodzinnej. Dzięki temu mogą oni chronić majątek rodzinnego przedsiębiorstwa i zarządzać nim zgodnie ze swoją wolą.
Powołanie fundacji rodzinnej
Do powstania fundacji rodzinnej prawo wymaga:
- Złożenia oświadczenia o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie – obydwa te dokumenty, dla swojej ważności wymagają zachowania formy aktu notarialnego.
- Ustalenia statutu fundacji rodzinnej.
- Ustanowienia organów fundacji rodzinnej, wymaganej przez ustawę lub statut.
- Wniesienia funduszu założycielskiego:
- w przypadku fundacji ustanowionej w akcie założycielskim – fundusz ma zostać musi zostać wniesiony przed wpisaniem fundacji do rejestru fundacji rodzinnych;
- w przypadku ustanowienia fundacji rodzinnej w testamencie – fundusz założycielski należy wnieść w terminie 2 lat od dnia wpisania fundacji rodzinnej do rejestru.
- Wpisania fundacji do rejestru fundacji rodzinnych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.
Po sporządzeniu aktu założycielskiego albo ogłoszeniu testamentu (w którym ustanowiono w nim fundację rodzinną) powstaje fundacja rodzinna w organizacji. Dopiero po wpisie do rejestru fundacji rodzinnych, staje się pełnoprawną fundacją rodzinną.
Fundacja rodzinna w organizacji może zarządzać posiadanym majątkiem, w szczególności może nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, może zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.
Jest ona reprezentowana przez Fundatora lub pełnomocnika przez niego powołanego, a w określonych przypadkach przez Zarząd.
Podczas trwania fundacji rodzinnej w organizacji, odpowiedzialność osób ją reprezentujących ustaje z chwilą zatwierdzenia ich czynności uchwałą powołanego Zarządu. Jeżeli jest ona wyjątkowo reprezentowana przez Zarząd – jego odpowiedzialność ustaje z chwilą zatwierdzenia jego czynności.
Statut fundacji rodzinnej
Treść́ statutu musi zostać ustalona przez Fundatora, bez względu na to czy fundacja powstaje poprzez sporządzenie aktu założycielskiego czy też ogłoszenie testamentu.
Statut musi zostać́ sporządzony w formie aktu notarialnego.
Przepisy wymagają, aby statut określał obowiązkowo:
- nazwę̨, siedzibę̨ oraz szczegółowy cel fundacji rodzinnej;
- Beneficjenta lub sposób jego określenia i zakres przysługujących mu uprawnień́;
- zasady prowadzenia listy Beneficjentów;
- zasady, zrzeczenia się̨ uprawnień́ przez Beneficjenta;
- czas trwania fundacji rodzinnej, jeżeli jest oznaczony;
- wartość́ funduszu założycielskiego;
- zasady powoływania i odwoływania oraz uprawnienia i obowiązki członków organów fundacji rodzinnej, a także zasady reprezentacji fundacji rodzinnej przez zarząd albo przez inne organy fundacji rodzinnej w przypadkach wskazanych w ustawie;
- podmiot uprawniony do zatwierdzenia czynności zarządu fundacji rodzinnej w organizacji;
- co najmniej jednego Beneficjenta uprawnionego do uczestnictwa w Zgromadzeniu Beneficjentów;
- zasady zmiany statutu;
- przeznaczenie mienia fundacji rodzinnej po jej rozwiązaniu, w tym określenie Beneficjenta uprawnionego do mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
Ponadto, statut może określać zasady współpracy organów, wytyczne dotyczące inwestowania, czy też przewidywać utworzenie jednostek terenowych fundacji rodzinnej.
Wyposażenie fundacji rodzinnej w składniki majątkowe
Na samym początku, gdy fundacja rodzinna nie posiada żadnego majątku, to na Fundatorze spoczywa obowiązek zasilenia funduszu założycielskiego w składniki majątkowe. Co istotne fundusz założycielski początkowo musi wynosić co najmniej 100.000 zł.
Z pokrycia funduszu założycielskiego, Fundator sporządza spis mienia wniesionego do fundacji rodzinnej.
Spis mienia musi być sporządzony w formie pisemnej i musi zawierać informacje o wszystkich wniesionych składnikach majątkowych oraz o osobach wnoszących te składniki do fundacji rodzinnej.
Jeżeli fundacja rodzinna otrzyma mienie w drodze darowizny lub spadku od Fundatora lub jego małżonka, zstępnych, wstępnych lub rodzeństwa, przyjmuje się, że takie mienie zostało wniesione do fundacji przez samego Fundatora.
Jeżeli mienie zostało wniesione do fundacji przez osoby inne niż wymienione powyżej, uważa się je za wniesione przez samą fundację rodzinną.
Wniesienie majątku do fundacji rodzinnej nie będzie podlegało opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn.
Działalność fundacji rodzinnej
Jednym z celów powołania fundacji rodzinnych, oprócz zabezpieczenia sukcesji prawnej w przedsiębiorstwie, jest gromadzenie mienia i zarządzanie na rzecz powołanych Beneficjentów.
Należy pamiętać, że szczegółowe cele działalności fundacji rodzinnej określa w statucie fundacji sam Fundator.
Zakres w jakim fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą jest ograniczony i może obejmować wyłącznie:
- zbywanie mienia, o ile mienie to nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia;
- najem, dzierżawę lub udostępnianie mienia do korzystania na innej podstawie;
- przystępowanie do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze;
- nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych;
- udzielanie pożyczek (jedynie spółkom kapitałowym powiązanym z fundacją rodzinną oraz Beneficjentom);
- obrót zagranicznymi środkami płatniczymi należącymi do fundacji rodzinnej w celu dokonywania płatności związanych z działalnością fundacji rodzinnej;
- produkcję przetworzonych w sposób inny niż przemysłowy produktów roślinnych i zwierzęcych (jedynie, gdy fundacja rodzinna prowadzi gospodarstwo rolne);
- gospodarkę leśną (jedynie, gdy fundacja rodzinna prowadzi gospodarstwo rolne).
Co do zasady fundacja rodzinna będzie zwolniona z podatku CIT (podatek dochodowy od osób prawnych). Jednak, gdy podejmie ona działalność inną niż wymienione powyżej, będzie ona podlegać podatkowi CIT w wysokości 25%.
Obowiązek zapłaty podatku CIT pojawi się natomiast w przypadku wypłaty świadczeń przez fundację i zwrotu mienia fundacji. Wysokość tego podatku wynosić będzie 15%.
Fundator
Fundatorem może być jedynie osoba fizyczna, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych.
Bez znaczenia jest obywatelstwo osoby fizycznej, chcącej zostać Fundatorem.
Co do zasady, fundacja rodzinna może być powołana przez więcej niż jednego Fundatora, jednak tylko w sytuacji powołania jej w formie aktu założycielskiego. Wynika to z faktu, że ustawodawca polski nie przewiduje wspólnych testamentów.
W praktyce zakres uprawnień i obowiązków Fundatora zależy od jego decyzji, a konkretnie od postanowień ustanowionego statutu fundacji rodzinnej.
Należy pamiętać, że prawa i obowiązki Fundatora są niezbywalne. Jednak sam Fundator nie jest organem fundacji rodzinnej.
Fundator może składać do organów fundacji uwagi lub opinie dotyczące działalności fundacji.
Przepisy przewidują wyjątek od tej zasady, ponieważ Fundator w statucie może przekazać swoje uprawnienia innej osobie, określając zakres tego przekazania (np. na czas choroby Fundatora).
Fundator może składać do organów fundacji uwagi lub opinie dotyczące działalności fundacji.
Jeżeli fundację rodzinną założyło kilku Fundatorów, to zasadą jest, że wykonują oni swoje uprawnienia i obowiązki wspólnie, chyba że w statucie fundacji postanowiono inaczej.
Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej. Jednak fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z Fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem.
Odpowiedzialność fundacji wobec wierzyciela Fundatora nie może być ograniczona bez jego zgody. Fundacja odpowiada do wysokości wartości mienia wniesionego przez Fundatora do fundacji.
Beneficjenci
Beneficjenci nie muszą być spokrewnieni z Fundatorem. Nie mogą oni również zbyć swoich praw i obowiązków, jednak mogą się ich zrzec.
Beneficjentem może być:
- osoba fizyczna;
- organizacja pozarządowa, prowadząca działalność pożytku publicznego.
Jednym z głównych celów fundacji rodzinnej jest spełnianie świadczenia na rzecz Beneficjentów, których wskazuje Fundator w statucie fundacji rodzinnej.
Zgodnie z przepisami, świadczenie polega na przeniesieniu na Beneficjenta lub oddaniu Beneficjentowi przez fundację rodzinną do korzystania środków pieniężnych, rzeczy lub praw.
Przykładowo świadczenie dla Beneficjenta, będącego osobą fizyczną może polegać na pokrywaniu kosztów utrzymania czy też kształcenia Beneficjenta. W przypadku gdy Beneficjentem jest organizacja, świadczenie może polegać na wspieraniu działalności dobroczynnej takiej organizacji.
Świadczenie może być również przyznane Beneficjentowi z zastrzeżeniem spełnienia warunku. Na przykład świadczenie będzie uzależnione od ukończenia przez Beneficjenta szkoły wyższej.
Co istotne, Beneficjentem fundacji rodzinnej może zostać również sam Fundator.
Przychody uzyskane przez Fundatora oraz Beneficjenta należącego do tzw. „Grupy 0” (tj. małżonka, zstępnego, wstępnego i rodzeństwa Fundatora) są zwolnione od podatku PIT (czyli podatkiem dochodowym od osób fizycznych).
Beneficjenci należący do tzw. „Grupy I i II” (tj. zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków) będą podlegali stawce podatku PIT w wysokości 10%.
Wszyscy pozostali Beneficjenci będą objęci podatkiem PIT w wysokości 15%.
Organy fundacji rodzinnej
Fundacja rodzinna prowadzi swoją działalność przez statutowe organy. Ich struktura organizacyjna i podział kompetencji przypomina organizację organów spółek prawa handlowego.
Organami fundacji rodzinnej są:
- Zarząd;
- Rada Nadzorcza;
- Zgromadzenie Beneficjentów.
Organy te funkcjonują w oparciu o zasady zawarte w przepisach oraz w statucie fundacji rodzinnej.
a) Zarząd
Zarząd jest organem, który prowadzi sprawy fundacji oraz reprezentuje fundację rodzinną na zewnątrz. Zarząd jest zobowiązany do realizacji celów fundacji rodzinnej, zawartych w statucie.
Podstawowym zadaniem Zarządu jest prowadzenie spraw fundacji rodzinnej oraz reprezentowanie jej na zewnątrz.
Członek Zarządu jest zobowiązany do dołożenia należytej staranności w wykonywaniu swoich zadań. Musi on również zachować lojalność wobec fundacji rodzinnej, a także zachować w poufności informacje uzyskane w związku z pełnioną funkcją.
Członkami Zarządu mogą być jedynie osoby fizyczne, posiadające pełną zdolność do czynności prawnych.
Zarząd jest powoływany przez Fundatora, a w przypadku, gdy fundacja została powołana w testamencie, Zarząd jest powoływany przez Radę Nadzorczą.
Przy braku Rady Nadzorczej, Zarząd jest powoływany przez Zgromadzenie Beneficjentów.
Oczywiście statut fundacji rodzinnej może przewidywać inny tryb powołania Zarządu.
Co do zasady kadencja członka Zarządu trwa 3 lata, chyba że statut stanowi inaczej.
b) Rada Nadzorcza
Rada Nadzorcza pełni funkcje kontrolne w stosunku do Zarządu w zakresie przestrzegania prawa i postanowień statutu fundacji rodzinnej. Uprawnienia Rady Nadzorczej mogą być rozszerzone postanowieniami statutu.
Fundator może ustanowić Radę Nadzorczą, jednak nie musi tego robić. Obowiązek ustanowienia Rady Nadzorczej pojawia się dopiero, gdy liczba Beneficjentów fundacji rodzinnej przekracza 25 osób.
Kadencja członka Rady Nadzorczej wynosi 5 lat.
Oczywiście nie można łączyć funkcji członka Zarządu z funkcją członka Rady Nadzorczej.
Członków Rady Nadzorczej powołuje Fundator, a w przypadku jego śmierci Zgromadzenie Beneficjentów.
c) Zgromadzenie Beneficjentów
W Zgromadzeniu Beneficjentów mają prawo uczestniczyć Beneficjenci fundacji rodzinnej, którym Fundator przyznał prawo do uczestnictwa w posiedzeniach tego organu.
Tym samym, nie wszyscy Beneficjenci fundacji rodzinnej mogą mieć prawo do zasiadania w Zgromadzeniu Beneficjentów.
Podstawowym zadaniem Zgromadzenia Beneficjentów jest zapewnienie ciągłości funkcjonowania fundacji rodzinnej.
Przepisy pozwalają na rozszerzenie kompetencji Zgromadzenia Beneficjentów przez Fundatora w statucie fundacji rodzinnej. Jednak z założenia, Beneficjenci fundacji rodzinnej mogą nie angażować się w działalność fundacji rodzinnej.
Rozwiązanie fundacji rodzinnej
Fundacja rodzinna w organizacji ulega rozwiązaniu z mocy prawa:
- gdy nie została zgłoszona do rejestru fundacji rodzinnych w terminie 6 miesięcy od dnia sporządzenia aktu założycielskiego lub ogłoszenia testamentu;
- gdy postanowienie sądu rejestrowego odmawiające zarejestrowania fundacji rodzinnej stało się prawomocne.
W takiej sytuacji fundacja rodzinna w organizacji utraci również zwolnienie od podatku CIT.
Przepisy przewidują również sytuacje, w których fundacja jest rozwiązywana w trakcie wykonywania swojej działalności. Do sytuacji tych należą:
- spełnienie okoliczności wskazanych w statucie – może to być na przykład upływ okresu na jaki fundacja została powołana (w tym przypadku wymagana jest uchwała Zarządu);
- fundacja rodzinna jest zarządzana w sposób oczywiście sprzeczny z jej celem lub interesami Beneficjentów;
- z innych ważnych powodów kontynuowanie działalności fundacji rodzinnej jest bezcelowe (w tym przypadku wymagana jest jednomyślna uchwała Zgromadzenia Beneficjentów);
- zakończono postępowanie upadłościowe fundacji rodzinnej (dotyczy tylko fundacji rodzinnych prowadzących działalność gospodarczą);
- rozwiązano fundację rodzinną bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego.
W sytuacjach wymienionych w punktach od 1 do 3 o rozwiązaniu fundacji rodzinnej orzeka sąd rejestrowy na wniosek jednego z Beneficjentów lub z urzędu po przeprowadzeniu rozprawy.
Statut fundacji może uzależniać rozwiązanie fundacji od wyrażenia zgody przez Beneficjentów. W takiej sytuacji należy pamiętać, że małoletni Beneficjent wyraża zgodę dopiero po uzyskaniu na to zezwolenia sądu opiekuńczego.
Rozwiązanie fundacji rodzinnej następuje z chwilą wykreślenia jej z rejestru fundacji rodzinnych.
Co do zasady, należy przeprowadzić postępowanie likwidacyjne, jednak w przypadku, gdy fundacja rodzinna nie posiada majątku i nie prowadzi działalności, zostaje ona rozwiązana bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego.
Postępowania likwidacyjnego nie przeprowadza się również, gdy w ciągu 2 lat od wpisania fundacji rodzinnej do rejestru nie został wniesiony fundusz założycielski.
Postępowanie likwidacyjne w przypadku fundacji rodzinnej przebiega na takich samych zasadach jak likwidacja w spółkach handlowych.
Likwidatorami są co do zasady członkowie Zarządu. Są oni odpowiedzialni za zakończenie działalności fundacji rodzinnej, wypełnienie zobowiązań oraz ściągnięcie wierzytelności. Muszą oni działać zgodnie z uchwałami Zgromadzenia Beneficjentów.
Istotnym z punktu widzenia Beneficjenta jest to, że podczas prowadzenia likwidacji fundacji rodzinnej, nie można spełniać świadczeń na rzecz Beneficjentów. Podział majątku fundacji nie może nastąpić przed spełnieniem wszystkich innych zobowiązań.
Zwrot majątku fundacji rodzinnej
Zgodnie z przepisami fundacja nie może zwracać Fundatorowi mienia wniesionego na pokrycie funduszu założycielskiego.
Mienie wniesione przez Fundatora do fundacji rodzinnej może być mu zwrócone w sytuacji rozwiązania fundacji.
Fundator jest wyłącznie uprawniony do otrzymania zwrotu mienia, jeżeli fundacja jest rozwiązywana za jego życia. Jeśli w fundacji działa wielu Fundatorów, otrzymują oni zwrot majątku proporcjonalnie do wartości mienia przez nich wniesionego.
W statucie można upoważnić również Beneficjentów do otrzymania zwrotu majątku w przypadku rozwiązania fundacji.
Spadkobiercy Fundatora otrzymają zwrot majątku w sytuacji, gdy Fundator nie dożyje rozwiązania fundacji lub gdy nie będzie Beneficjentów uprawnionych do otrzymania majątku fundacji.
Audyt
Fundacja rodzinna jest zobowiązana do przeprowadzenia audytu swojej działalności co do zasady co najmniej raz na 4 lata. Jednak, gdy sprawozdanie finansowe fundacji podlega badaniu stosownie do wymogów wskazanych w przepisach prawa, audyt musi być przeprowadzony corocznie przed zatwierdzeniem sprawozdania finansowego.
Audyt przeprowadzany jest przez firmę audytorską lub zespół audytorów, który jest wyznaczany przez Zgromadzenie Beneficjentów.
Audytorzy badają, jak fundacja zarządza swoimi aktywami oraz w jakim stopniu zaciąga i spełnia swoje zobowiązania, w tym zobowiązania publicznoprawne (np. zobowiązania podatkowe).
Po zakończonym audycie raport przekazywany jest Zarządowi, który musi przedstawić go Radzie Nadzorczej lub Zgromadzeniu Beneficjentów, gdy Rada Nadzorcza nie została ustanowiona.
Fundacja rodzinna, a zachowek
Wprowadzenie możliwości tworzenia fundacji rodzinnej wpływa też na przepisy dotyczące zachowku (zachowek to „zamiennik” spadku – co do zasady są to pieniądze dla osoby, która byłaby powołana do spadku z ustawy, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu).
Należy pamiętać, że otrzymanie świadczenia od fundacji rodzinnej lub jej mienia będzie skutkowało obniżeniem należnego zachowku. Oznacza to, że świadczenia te będą zaliczane na poczet należnego zachowku.
Przy ustalaniu wysokości należnego zachowku, do spadku należy doliczyć wartość funduszu założycielskiego, gdy fundacja rodzinna jest ustanawiana w testamencie. To samo dotyczy mienia otrzymanego przez spadkobiercę.
Do zachowku nie dolicza się świadczeń oraz funduszu założycielskiego analogicznie do zasad stosowanych do doliczania do zachowku darowizn.
Wartość funduszu założycielskiego i mienia fundacji oblicza się według stanu z chwili ich przekazania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na jego poczet również świadczenia otrzymane przez jego wstępnego.
Ostatnią znaczącą zmianą jest możliwość odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty lub nawet jego obniżenia, gdy przemawia za tym sytuacja zarówno uprawnionego jak i zobowiązanego.