ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Nadużycie zaufania (nadużycie uprawnień)
Przestępstwo to popełnia osoba, która będąc zobowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby (fizycznej, prawnej lub jednostki organizacyjnej) – nadużywa swoich uprawnień lub nie dopełnia obowiązku i wyrządza w ten sposób znaczną szkodę majątkową.
Przedmiotem ochrony są w tym przypadku interesy majątkowe podmiotów, które powierzyły innym osobom prowadzenie własnych interesów. Przepis regulujący przestępstwo nadużycia zaufania (uprawnień) obejmuje wszelkie czynności, które mogą być sprzeczne z interesem mocodawcy lub obowiązkiem dbania o interesy majątkowe firmy. Przepis nakłada obowiązek postępowania w taki sposób, aby nie zaszkodzić interesom majątkowym mocodawcy, zobowiązuje do właściwego zarządzania sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą.
Przestępstwo to inaczej określane jest również jako „działanie na szkodę spółki” – choć niekoniecznie musi ono dotyczyć spółki prawa handlowego.
- Zobowiązanie do zajmowania się sprawami innej osoby może wynikać z przepisu prawa, decyzji organu lub umowy. Przestępstwo to może być więc popełnione między innymi przez:
- Wspólnika prowadzącego sprawy spółki osobowej;
- Członka zarządu spółki kapitałowej (orzecznictwo rozszerza również odpowiedzialność na członka rady nadzorczej);
- Zarządcę nieruchomości;
- Opiekuna wyznaczonego dla osoby małoletniej;
- Członka zarządu stowarzyszenia lub fundacji;
- Osobę zarządzającą cudzym przedsiębiorstwem na podstawie zawartej umowy.
- Przestępstwo to polega na nadużyciu uprawnień (podejmowaniu działań wykraczających poza zakres udzielonych uprawnień) lub niedopełnieniu obowiązków (niewypełnienie czynności, do których sprawca był zobowiązany).
- Skutkiem popełnienia tego przestępstwa jest wyrządzenie znacznej szkody majątkowej –
szkody, której wysokość przekracza 200 000 zł. - W podstawowej, wyżej opisanej sytuacji, przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności (więzienia) od 3 miesięcy do 5 lat.
Istnieją również podtypy przestępstwa nadużycia zaufania, które różnią się od siebie tzw. czynnościami sprawczymi, skutkami, a także grożącą za ich popełnienie karą.
- W przypadku, gdy nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków nie powoduje szkody po stronie osoby, której sprawami zajmuje się sprawca, ale powoduje bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania takiej szkody (tj. nie następuje skutek w postaci faktycznego powstania szkody) – przestępstwo jest wówczas zagrożone łagodniejszą karą, tj. karą pozbawienia wolności do 3 lat.
- Łagodniejszą karą zagrożone jest również działanie nieumyślne, czyli sytuacja, gdy sprawca nie mając zamiaru popełnienia przestępstwa, przez niezachowanie reguł ostrożności wymaganej w danej sytuacji, dopuszcza się jednak zachowania stanowiącego nadużycie uprawnieniń lub niedopełnienie obowiązku. W takim przypadku przestępstwo jest zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.
- Jeśli z kolei przestępstwo jest popełniane w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przez sprawcę, tj. sprawca działa w celu osiągnięcia dla siebie lub kogoś innego korzyści – zazwyczaj finansowej, wówczas zagrożenie karą jest wyższe – od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.
- Zaostrzenie (zwiększenie) kary występuje również w przypadku, gdy szkoda wyrządzona przestępstwem jest szkodą „w wielkich rozmiarach”, czyli przewyższającą wartość 1 000 000 zł.
Przestępstwo to jest ścigane z urzędu w przypadku popełnienia go na szkodę Skarbu Państwa – wówczas do wszczęcia postępowania nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego podmiotu.
W przypadku, gdy pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa (tylko np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością), wówczas ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (w przypadku osoby fizycznej) lub wspólnika, akcjonariusza lub udziałowca spółki. Do tego, aby policja lub prokuratura zajęły się sprawą konieczny jest więc wniosek o ściganie złożony przez pokrzywdzoną osobę.
Łapownictwo menedżerskie
Przestępstwo tzw. łapownictwa menedżerskiego popełnia osoba pełniąca funkcję kierowniczą w jednostce prowadzącej działalność gospodarczą lub jest przez tę jednostkę zatrudniona, żąda lub przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą (tzw. „łapówkę”) lub jej obietnicę, w zamian za nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku:
- mogące wyrządzić tej jednostce szkodę majątkową;
- stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji (czyli czyn, który jest niedozwolony na podstawie przepisów ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji);
- stanowiące tzw. niedopuszczalną czynność preferencyjną (zachowanie, które sprzeczne jest z przepisami prawa, regulaminami wewnętrznymi czy ogólnym obowiązkiem dbania o powierzony majątek, mienie czy kondycję firmy wynikającym np. z kontraktu menedżerskiego).
Przestępstwo to odnosi się zarówno do tzw. „łapownictwa biernego”, czyli polegającego na przyjmowaniu lub żądaniu korzyści majątkowej (osoba popełniająca to przestępstwo nie wręcza korzyści majątkowej, ale ją otrzymuje), jak również tzw. „łapownictwa czynnego”, czyli udzielania (wręczania) lub obiecywania korzyści majątkowej lub osobistej innej osobie.
Oba rodzaje łapownictwa menadżerskiego (czynne i bierne) są zagrożone karą pobawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Zagrożenie karą jest jednak wyższe, gdy sprawca przestępstwa wyrządza swoim czynem znaczną szkodę majątkową (tj. w wysokości co najmniej 200 000 zł) – wówczas przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
Łapownictwo na stanowisku kierowniczym jest przestępstwem ściganym z urzędu, więc tak naprawdę wystarczy samo zgłoszenie pokrzywdzonego, nie jest natomiast wymagany wniosek pokrzywdzonego o ściganie sprawcy przestępstwa.
Przepis regulujący łapownictwo menadżerskie zawiera klauzulę wyłączenia karalności, czyli opisuje okoliczności w jakich sprawca może uniknąć kary za dany czyn. Może to nastąpić, jeśli sprawca łapownictwa czynnego wręczy korzyść majątkową, która zostanie przez odbiorcę przyjęta, a następnie sprawca dobrowolnie poinformuje o wszystkich okolicznościach przestępstwa odpowiedni organ (policja, prokuratura), jeszcze przed tym jak organy ścigania dowiedzą się o przestępstwie.
Oszustwo finansowe
Przestępstwo oszustwa finansowego (kredytowego) dotyczy postępowania:
- podejmowanego w celu uzyskania dla siebie lub kogoś innego od instytucji finansowej (banku lub podobnej jednostki) lub organu dysponującego środkami publicznymi (np. urzędu miasta) m.in. kredytu, pożyczki pieniężnej, poręczenia, gwarancji, akredytywy, dotacji, subwencji czy otrzymania zamówienia publicznego;
- polegającego na przedłożeniu podrobionego, przerobionego, poświadczającego nieprawdę lub nierzetelnego dokumentu lub oświadczenia, mającego istotne znaczenie dla uzyskania jednej
z ww. korzyści.
Przepis wymienia zatem przesłanki popełnienia przestępstwa oszustwa finansowego (kredytowego). Z jednej strony chodzi o osiągnięcie określonego celu, tj. uzyskania od banku (lub podobnej instytucji) bądź organu państwowego dysponującego środkami publicznymi określonego wsparcia finansowego lub innych korzyści.
Bardzo istotne jest natomiast to, jakie środki zmierzające do spełnienia powyższego celu wymienia przepis regulujący to przestępstwo – chodzi tu o przedłożenie odpowiedniej instytucji:
- podrobionego dokumentu, czyli takiego, który ma sprawiać wrażenie pochodzenia od danego wystawcy, gdy w rzeczywistości tak nie jest (np. przedłożenie sfabrykowanego dokumentu poręczenia pożyczki bankowej);
- przerobionego dokumentu, czyli takiego, który co prawda jest autentyczny (wystawiony przez wskazanego w nim wystawcę), ale którego treść została zmieniona (np. przez dopisanie jakiegoś słowa);
- dokumentu poświadczającego nieprawdę, czyli takiego który zawiera nieprawdziwe treści (przykładowo oświadczenia o niezaleganiu z płatnością podatków lub innych zobowiązań);
- dokumentu lub oświadczenia nierzetelnego, czyli niezgodnego ze stanem rzeczywistym (np. niepełna księga rachunkowa) lub obrazującego jedynie część zdarzeń, w sytuacji, gdy wymagane jest obrazowanie całości zdarzeń określonej kategorii.
Karalne jest również niepowiadomienie właściwego podmiotu (banku, instytucji publicznej) o zdarzeniu, które może mieć wpływ na wstrzymanie albo ograniczenie wysokości udzielonego wsparcia finansowego lub zamówienia publicznego – mimo ciążącego na sprawcy obowiązku (np. na podstawie regulaminu podmiotu, który udzielił wsparcia finansowego).
Przestępstwo oszustwa finansowego (kredytowego) jest zagrożone karą od 3 miesięcy do lat 5 pozbawienia wolności.
Przepis regulujący oszustwo finansowe (kredytowe) zawiera klauzulę wyłączenia karalności, która daje możliwość uniknąć kary, jeśli sprawca jeszcze przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie rezygnuje lub zapobiega korzystaniu z uzyskiwanego wsparcia, zamówienia, albo zaspokoi roszczenia pokrzywdzonego.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu (nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego).
Oszustwo ubezpieczeniowe
Przestępstwo to polega na spowodowaniu zdarzenia, które będzie podstawą do wypłaty odszkodowania. Sprawcą zaś jest osoba, która wywołuje takie zdarzenie w celu uzyskana odszkodowania od ubezpieczyciela. Co ważne, nie musi być to strona umowy ubezpieczeniowej.
Karą grożącą za popełnienie tego przestępstwa jest od 3 miesięcy do lat 5 pozbawienia wolności. Przepis regulujący przestępstwo oszustwa ubezpieczeniowego zawiera klauzulę wyłączenia karalności, która stanowi, że sprawca nie podlega karze, jeśli dobrowolnie nie dopuści do wypłaty odszkodowania przed wszczęciem postępowania karnego.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu (nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego).
Celowe niezaspokojenie roszczeń wierzyciela
Przestępstwo polega na udaremnianiu lub uszczuplaniu zaspokojenia swojego wierzyciela w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości – poprzez usunięcie, ukrycie, zbycie, darowanie, zniszczenie, obciążenie albo uszkodzenie swojego składnika majątkowego.
- Chodzi więc o sytuację, gdy dłużnik ma świadomość tego, że może niebawem stać się niewypłacalny („zbankrutować”) lub ogłosić upadłość, a mimo tego działa w ten sposób, że ogranicza lub uniemożliwia zaspokojenie się (czyli odzyskanie swojej należności przez wierzyciela.
- Działania sprawcy mogą polegać m.in. na:
- zabranie składnika majątku z miejsca, w którym się on znajduje (przeniesienie tego składnika majątku w inne miejsce);
- ukryciu składnika majątku (np. schowaniu cennego zegarka w piwnicy u znajomego);
- zbycia składnika majątku (np. sprzedaży samochodu za gotówkę, aby utrudnić w ten sposób egzekucję długu);
- darowaniu składnika majątku (np. przekazaniu domu w darowiźnie osobie bliskiej w celu uniemożliwienia egzekucji z nieruchomości);
- zniszczeniu/uszkodzeniu składnika majątku (np. celowe wgniecenie drzwi w aucie w celu obniżenia jego wartości).
Popełnienie tego przestępstwa jest możliwe, gdy dane zobowiązanie między sprawcą a pokrzywdzonym już istniało, ale nie zostało jeszcze wykonane, przy czym dłużnikowi groziła niewypłacalność lub upadłość.
Przestępstwo to zagrożone jest karą pozbawienia wolności do 3 lat. |Zagrożenie karą jest większe (od 6 miesięcy do 8 lat więzienia) w przypadku szkody wyrządzonej wielu wierzycielom jednocześnie.
Zagrożone karą jest również takie zachowanie, które zmierza do udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego (np. zajęcia komorniczego) poprzez usunięcie, ukrycie (itd.) swojego składnika majątkowego lub usunięcie znaków zajęcia (np. odpowiednich oznaczeń umieszczonych na przedmiotach przez komornika). Zagrożone jest to karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się co do zasady na wniosek pokrzywdzonego (pokrzywdzony musi więc złożyć wniosek o podjęcie ścigania sprawcy przez policję/prokuraturę, ponieważ organy z własnej inicjatywy tego nie zrobią).
Przeniesienie majątku do innej jednostki gospodarczej
Dłużnik posiadający zadłużenie u wielu wierzycieli, który w celu utrudnienia lub udaremnienia zaspokojenia wierzytelności tworzy nową jednostkę gospodarczą i przenosi na nią swój majątek – podlega karze od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
Przykładowo, może tu chodzić o sytuację założenia nowej spółki przez dłużnika i przekazanie do tej spółki majątku – w celu zaszkodzenia wierzycielom.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu (nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego).
Doprowadzenie do upadłości
Karze od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności podlega również dłużnik, który posiada zadłużenie u kilku wierzycieli i doprowadza się celowo do swojej upadłości lub niewypłacalności. Karalne są wszelkie zamierzone działania lub zaniechania, które skutkują doprowadzeniem do upadłości lub niewypłacalności.
Kodeks karny reguluje również szczególny rodzaj przestępstwa polegającego na lekkomyślnym doprowadzeniu do własnej niewypłacalności – przez trwonienie majątku lub zaciąganie zobowiązań lub zawieranie transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami gospodarowania. Chodzi tu m.in. o rażąco nieracjonalne zużywanie swojego majątku poprzez dokonywanie zakupów niepotrzebnych, po zawyżonych cenach, także zakupów luksusowych.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu (nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego).
Faworyzowanie wierzycieli
Karalne jest zachowanie polegające na spłaceniu lub zabezpieczeniu tylko kilku wierzycieli (spośród większej ich liczby) w sytuacji grożącej dłużnikowi niewypłacalności lub upadłości.
Chodzi tu o sytuację, kiedy np. dłużnik posiada zadłużenie u 10 osób, ma świadomość ryzyka swojej niewypłacalności (bo np. kończą mu się pieniądze na zaspokajanie roszczeń), ale mimo tego spośród swoich wierzycieli spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych – działając tym samym na szkodę pozostałych wierzycieli.
Powyższe przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 2. Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu (nie jest potrzebny wniosek pokrzywdzonego).
Nierzetelna dokumentacja
Karalne jest wyrządzenie szkody majątkowej osobie fizycznej, prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej przez nieprowadzenie dokumentacji działalności gospodarczej albo prowadzenie jej w sposób nierzetelny lub niezgodny z prawdą, w szczególności niszcząc, usuwając, ukrywając, przerabiając lub podrabiając dokumenty dotyczące tej działalności.
Celem jest ochrona prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstw i instytucji poprzez odpowiedzialność za rzetelność dokumentacji gospodarczej.
Dokumentację działalności gospodarczej stanowią m.in.:
- księgi rachunkowe;
- dowody księgowe;
- księga przychodów i rozchodów;
- sprawozdania finansowe;
- księgi handlowe lub podatkowe;
- książka ewidencji sprzedaży i kontroli ilościowej.
Nierzetelne prowadzenie dokumentacji działalności gospodarczej oznacza prowadzenie jej niezgodnie ze stanem rzeczywistym – czyli wskazywanie w dokumentach okoliczności nieprawdziwych, zafałszowanych.
Przejawem takiego działania może być:
- niszczenie lub usunięcie dokumentu (np. spalenie go, usunięcie na stałe z nośnika danych);
- podrobienie dokumentu (czyli sporządzenie dokumentu, który ma sprawiać wrażenie pochodzenia od danego wystawcy, gdy w rzeczywistości tak nie jest);
- przerobienie dokumentu (czyli zmianę treści autentycznego dokumentu);
- ukrycie dokumentu (np. wyniesienie dokumentu z siedziby spółki i ukrycie go w skrytce na prywatnej działce, w celu ukrycia przed osobami trzecimi).
W podstawowym przypadku przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności do 3 lat. Jeśli jednak sprawca wskutek popełnienia przestępstwa wyrządza znaczną szkodę majątkową (tj. w wysokości co najmniej 200 000 zł), zagrożenie karą jest większe – od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
Ściganie tego przestępstwa odbywa się co do zasady na wniosek pokrzywdzonego (pokrzywdzony musi więc złożyć wniosek o podjęcie ścigania sprawcy przez policję/prokuraturę, ponieważ organy z własnej inicjatywy tego nie zrobią).
Wyzysk
Przestępstwo wyzysku polega na zawarciu z danym podmiotem umowy nakładającej na drugą stronę obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, przy jednoczesnym wykorzystaniu przymusowego położenia tej osoby.
Przymusowe położenie danej osoby polega na tak niekorzystnej sytuacji, w której się ona znajduje, że jest ona skłonna do przyjęcia na siebie – w celu poprawienia swej sytuacji – zobowiązań niewspółmiernie większych od świadczeń wzajemnych (przykładowo – osoba potrzebująca gotówki godzi się na sprzedaż wartościowego obrazu za 10% jego ceny rynkowej).
Przestępstwo wyzysku zagrożone jest karą pozbawienia wolności do lat 3.
Zwiększone zagrożenie karą
Warto wskazać, że w przypadku niektórych wymienionych powyżej przestępstw, możliwe jest zaostrzenie karalności w przypadkach większej wagi.
Przykładowo, popełnienie przestępstwa nadużycia zaufania, łapownictwa menadżerskiego czy prania pieniędzy w stosunku do mienia o wartości większej niż 5 000 000 zł – zagrożone jest bardzo wysoką karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności.
W przypadku natomiast popełnienia tych przestępstw w stosunku do mienia o wartości większej niż 10 000 000 zł – grożąca kara wynosi od 5 do 25 lat pozbawienia wolności.