NAWIGACJA
1. Wstęp
Osoba fizyczna prowadząca własną działalność gospodarczą zarejestrowaną w CEIDG jest zobowiązana do opłacania za siebie składek na ubezpieczenia społeczne (ZUS) i zdrowotne.
Obowiązkowe składki ZUS dzielą się na kilka kategorii:
- składki na ubezpieczenia społeczne to:
- (i) emerytalne,
- (ii) rentowe,
- (iii) wypadkowe,
- składki na fundusze: Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy
Przedsiębiorcy mogą opłacać jeszcze dobrowolnie składki na ubezpieczenie chorobowe.
Dodatkowo przedsiębiorcy opłacają składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Przedsiębiorca podlega składkom ZUS w Polsce niezależnie od swojego obywatelstwa, czyli również obywatel Ukrainy, który zarejestrował swoją działalność w Polsce, musi płacić w Polsce składki ZUS.
Warto wspomnieć, że nie jest działalnością gospodarczą tzw. działalność nieewidencjonowana, czyli taka, której nie ma potrzeby zgłaszania w CEIDG. Z działalnością nieewidencjonowaną mamy do czynienia, gdy przychody danej osoby nie przekraczają miesięcznie 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę (w 2024 roku limit ten wynosi: styczeń-czerwiec 3 181,50 zł i lipiec-grudzień 3 225 zł) oraz przez ostatnie 60 miesięcy nie prowadziła ona działalności gospodarczej. Osoby, które spełniają te warunki i prowadzą taką działalność, nie podlegają ani ubezpieczeniom społecznym, ani ubezpieczeniu zdrowotnemu w Polsce.
2. Zasady ogólne i wysokość składek ZUS
Wysokość składek oraz uprawnienie do preferencyjnych składek ZUS zależą od wybranej przez przedsiębiorcę formy opodatkowania, wysokości dochodów lub przychodów z działalności gospodarczej zarówno z poprzedniego, jak i obecnego roku, a także przeciętnego lub najniższego wynagrodzenia. Generalnie system składkowy dla przedsiębiorców jest dość zróżnicowany i skomplikowany w Polsce.
Przedsiębiorcy opłacają składki na ubezpieczenia społeczne od zadeklarowanej kwoty, a więc nie od rzeczywistego dochodu (uwaga: inna zasada jest przy składkach zdrowotnych). Podstawą wymiaru składek jest kwota nie niższa niż 60% prognozowanego średniego wynagrodzenia za pracę na dany rok.
W 2024 roku podstawą wymiaru składek jest kwota 4 694,40 zł (60% z 7 824 zł). Jest to podstawa minimalna, a więc przedsiębiorca może (dobrowolnie) zadeklarować i opłacać wyższe składki (pamiętając jednocześnie o limicie 30-krotności, a więc maksymalnej kwocie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe – w 2024 r. kwota rocznego ograniczenia wynosi 234 720 zł). Przy dobrowolnych składkach chorobowych podstawa wymiaru nie może przekroczyć 250% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia – w 2024 roku jest to kwota 19 560 zł.
Rodzaj ubezpieczenia/funduszu: | Emerytalne | Rentowe | Wypadkowe | Chorobowe | Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy |
Miesięczna podstawa wymiaru składek | 4 694,40 zł | 4 694,40 zł | 4 694,40 zł | 4 694,40 zł | 4 694,40 zł |
Wysokość składki w % | 19,52% | 8% | 1,67% | 2,45% | 2,45% |
Kwota składki | 916,35 zł | 375,55 zł | 78,40 zł | 115,01 zł | 115,01 zł |
Suma składek do zapłaty miesięczne | 1 600,32 zł | ||||
Suma składek do zapłaty, bez dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego | 1 485,31 zł |
3. Deklaracja i termin zapłaty składek ZUS
Przedsiębiorca rozlicza składki na ZUS za siebie, osoby współpracujące oraz pracowników w miesięcznej deklaracji rozliczeniowej na formularzu ZUS DRA.
Termin na złożenie dokumentów rozliczeniowych i opłacenie składek za poprzedni miesiąc przypada do 20 dnia każdego następnego miesiąca – dla płatników składek, w tym przedsiębiorców opłacających składki wyłącznie za siebie oraz przedsiębiorców zatrudniających pracowników lub inne osoby ubezpieczone.
4. Składki na ubezpieczenia społeczne, a rozliczenia PIT
Zapłacone składki na ubezpieczenia społeczne: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe można zaliczyć w koszt podatkowy lub odliczyć od dochodu / przychodu. Sposób odliczenia zależy – między innymi – od rodzaju składki i wybranej przez przedsiębiorcę formy opodatkowania.
Z kolei składki na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy można zaliczyć wyłącznie do kosztów uzyskania przychodów (czyli np. przy ryczałcie ewidencjonowanym nie będzie można ich w ogóle odliczyć). Warto wspomnieć, że przedsiębiorca nie musi płacić za siebie składki na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, jeśli ma prawo do korzystania z obniżonych składek ZUS od preferencyjnej podstawy lub ukończył 60 lat (mężczyźni) lub 55 lat (kobiety).
5. Wakacje składkowe
Od 1 listopada 2024 roku przedsiębiorcy mogą skorzystać z wakacji składkowych – czyli zwolnienia z opłacania składek na ZUS za jeden, dowolnie wybrany miesiąc w roku.
Wakacje składkowe obejmują składki na własne ubezpieczenie przedsiębiorcy i są dobrowolne. W miesiącu zwolnienia przedsiębiorca nadal musi opłacać składki za osoby ubezpieczone, takie jak pracownicy czy zleceniobiorcy.
W celu skorzystania z tej ulgi przedsiębiorca powinien złożyć wniosek do ZUS w miesiącu poprzedzającym miesiąc kalendarzowy, który ma być objęty zwolnieniem. Wakacje składkowe obejmują zwolnienie z opłacania składek na:
- obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe,
- Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy,
- dobrowolne ubezpieczenie chorobowe (jeśli przedsiębiorca podlegał temu ubezpieczeniu w miesiącu składania wniosku i miesiącu poprzedzającym).
Generalnie, z wakacji składkowych może skorzystać przedsiębiorca, który spełnia poniższe warunki:
- podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom ZUS w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku,
- opłacał składki na ubezpieczenia ZUS za siebie lub nie więcej niż dziesięć osób, wliczając siebie,
- przychód z działalności gospodarczej nie przekroczył równowartości 2 milionów euro lub w ogóle nie miał przychodu z działalności gospodarczej (w jednym z dwóch ostatnich lat kalendarzowych przed złożeniem wniosku).
6. Ulgi w składkach na ZUS
Przedsiębiorcy, którzy zaczynają działalność lub osiągają niewielkie przychody, mają prawo do ulg w składkach ZUS, dzięki którym składka może być znacznie obniżona.
Przedsiębiorca, który świadczy usługi na rzecz byłego pracodawcy, nie może skorzystać z ulg (Ulga na start, preferencyjne składki ZUS, Mały ZUS Plus), jeśli zakres działalności pokrywa się z czynnościami wykonywanymi na etacie. Ograniczenie dotyczy roku podatkowego, w którym przedsiębiorca wykonywał pracę na rzecz byłego pracodawcy oraz kolejnego roku podatkowego.
7. Ulga na start
Z tej ulgi, co do zasady, mogą skorzystać osoby, które rozpoczynają swoją pierwszą działalność gospodarczą albo miały działalność wcześniej, ale upłynęło 60 miesięcy (5 lat) od jej zakończenia.
Przedsiębiorcy korzystający z ulgi na start przez okres 6 miesięcy od dnia podjęcia działalności gospodarczej są zwolnieni z podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli nie płacą składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy. Przy czym ulga na start nie dotyczy ubezpieczenia zdrowotnego. Przedsiębiorcy nadal opłacają składki za ubezpieczenie zdrowotne.
Skorzystanie z ulgi na start oznacza również, że w tym okresie przedsiębiorca nie odkłada na emeryturę i rentę oraz nie otrzymuje żadnych świadczeń w razie choroby, macierzyństwa czy wypadku.
8. Preferencyjne składki ZUS
Po upływie okresu ulgi na start – o ile z takiej przedsiębiorca korzystał – może on nadal dodatkowo, przez następne 24 miesiące, płacić obniżone składki ZUS. Może też oczywiście nie korzystać z ulgi na start albo od razu skorzystać z preferencyjnych składek ZUS.
Przy skorzystaniu z tej ulgi składki na ubezpieczenia społeczne są obliczane od 30% minimalnego wynagrodzenia za pracę.
Jeżeli osoba prowadzi jedynie działalność gospodarczą i korzysta z preferencyjnych składek, to nie musi płacić składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy.
Rodzaj ubezpieczenia/funduszu: | Emerytalne | Rentowe | Wypadkowe | Chorobowe | Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy |
Miesięczna podstawa wymiaru składek | 1 272,6 zł | 1 272,6 zł | 1 272,6 zł | 1 272,6 zł | 1 272,6 zł |
Wysokość składki w % | 19,52% | 8% | 1,67% | 2,45% | 2,45% |
Kwota składki | 248,41 zł | 101,81 zł | 21,25 zł | 31,18 zł | 0 zł |
Suma składek do zapłaty miesięczne | 402,65 zł | ||||
Suma składek do zapłaty, bez dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego | 371,47 zł |
Po zakończeniu tego okresu, w którym przedsiębiorca płaci obniżone składki ZUS, może przejść na standardowe składki (opłacając je od podstawy wynoszącej 60% przeciętnego wynagrodzenia) lub, jeśli spełnia odpowiednie warunki, skorzystać z opcji małego ZUS plus.
Ulga nie dotyczy ubezpieczenie zdrowotnego, które jest opłacane w pełnej wysokości.
9. Mały ZUS Plus
Niezależnie od “Ulgi na start” oraz “Preferencyjnych składek ZUS” przedsiębiorca może skorzystać skorzystać z obniżonego ZUS w ramach tzw. Małego ZUS Plus. Przedsiębiorca może opłacać Mały ZUS Plus także i po skorzystaniu z Ulgi na start oraz po okresie opłacania obniżonych składek od preferencyjnej podstawy ZUS. Nie można skorzystać z Małego ZUS Plus, jeśli spełnia się warunki do objęcia ulgą preferencyjnych składek ZUS.
To rozwiązanie dotyczy głównie przedsiębiorców, których przychód z działalności gospodarczej w poprzednim roku kalendarzowym nie przekroczył kwoty 120 000 zł.
Przedsiębiorcy, którzy spełnią kryteria przychodowe, mogą opłacać składki na podstawie indywidualnie ustalonej kwoty przez okres 36 miesięcy, wyliczonej na bazie ich dochodu.
Osoby takie mogą ograniczyć podstawę składek na ubezpieczenie społeczne w taki sposób, że będzie mieściła się w przedziale 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia (w 2024 r. – 1 272,60 zł) do 60% kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (w 2024 r. – 4 694,40 zł).
Przedsiębiorca, który chce skorzystać z ulgi Mały ZUS Plus, musi prowadzić działalność gospodarczą w poprzednim roku kalendarzowym przez co najmniej 60 dni kalendarzowych.
Z Małego ZUS Plus nie można skorzystać, jeśli w poprzednim roku przedsiębiorca prowadził działalność jako: np. twórca, artysta czy osoba wykonująca wolny zawód.
Niższe składki na ubezpieczenia społeczne w ramach małego ZUS plus można płacić maksymalnie przez 36 miesięcy w ciągu kolejnych 60 miesięcy kalendarzowych prowadzenia własnej firmy.
10. Składki na ubezpieczenia zdrowotne
Obowiązek składkowy dotyczący ubezpieczenia zdrowotnego rządzi się własnymi, odrębnymi prawami od składki na ubezpieczenia społeczne, a wysokość składki zdrowotnej zależy od:
- wybranej przez przedsiębiorcę formy opodatkowania i
- wysokości osiąganych przez niego dochodów.
Jeżeli przedsiębiorca rozlicza się z podatku dochodowego:
1. na zasadach ogólnych (według skali podatkowej), składka na ubezpieczenie zdrowotne stanowi 9% podstawy wymiaru składki (dochodu z działalności gospodarczej).
Warto zaznaczyć, że w tym przypadku nie ma możliwości odliczenia składki zdrowotnej od dochodu lub ujęcia ich w kosztach przychodów podatkowych.
2. w formie podatku liniowego (19%), zapłaci składkę zdrowotną w wysokości 4,9% podstawy wymiaru składki (dochodu z działalności gospodarczej).
Przedsiębiorcy rozliczający się podatkiem liniowym mogą część zapłaconych składek uwzględnić w rozliczeniu PIT (poprzez zaliczenie do kosztów uzyskania przychodów bądź odliczenie od dochodu). Na 2024 r. obowiązuje roczny limit odliczenia w kwocie 11 600 zł.
Niezależnie jednak od tego, czy przedsiębiorca rozlicza się na zasadach ogólnych czy liniowo – jeśli jego dochód w którymś miesiącu będzie niższy niż minimalne wynagrodzenie obowiązujące w danym roku – to wysokość składki zdrowotnej w tym miesiącu wyniesie 9% minimalnego wynagrodzenia (od stycznia 2024 r. – 4 242 zł, od lipca 2024 r. – 4 300 zł).
3. ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych, jego miesięczna składka zdrowotna wynosi 9% zryczałtowanej podstawy. Podstawa wymiaru składki uzależniona jest od wielkości rocznych przychodów z działalności gospodarczej i wynosi:
- przychody nieprzekraczające 60 000 zł w roku kalendarzowym – podstawa wynosi 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia,
- przychody powyżej 60 000 zł i nieprzekraczające 300 000 zł w roku kalendarzowym – podstawa wynosi 100% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia,
- przychody przekraczające kwotę 300 000 zł w roku kalendarzowym – podstawa wynosi 180% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.
Składka zdrowotna 2024 – ryczałt ewidencjonowany | Przeciętne wynagrodzenie: 7 767,85 zł
|
Przychód rocznie | Wysokość miesięcznej składki zdrowotnej 2024 |
Do 60 000 zł | 419,46 zł – 9% od kwoty 60% przeciętnego wynagrodzenia |
Od 60 000 zł do 300 000 zł | 699,11 zł – 9% od kwoty 100% przeciętnego wynagrodzenia |
Powyżej 300 000 zł | 1 258,39 zł – 9% od kwoty 180% przeciętnego wynagrodzenia |
Przedsiębiorcy opodatkowani ryczałtem ewidencjonowanym mogą odliczać od przychodów dla celów rozliczenia podatkowego PIT 50% składki zdrowotnej zapłaconej w roku podatkowym z tytułu działalności gospodarczej opodatkowanej w tej formie. Odliczenie przysługuje również za osoby współpracujące z przedsiębiorcą.
4. w formie karty podatkowej, gdzie podstawą wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne będzie minimalne wynagrodzenie obowiązujące w danym roku oraz stawka 9%. Czyli składka zdrowotna w 2024 r. dla takich przedsiębiorców wynosi 381,78 zł miesięcznie.
Część opłaconej przez siebie składki zdrowotnej podatnicy karty mogą odliczyć od podatku płaconego w tej formie. Zgodnie z przepisami podatek ustalony w decyzji naczelnika urzędu skarbowego może zostać obniżony o kwotę odpowiadającą 19% składki zdrowotnej.
11. Roczne rozliczenie składki zdrowotnej
Niezależnie od rozliczenia dla celów podatkowych PIT przedsiębiorców obowiązuje roczne rozliczenie składki zdrowotnej należnej za rok 2024 w deklaracji rozliczeniowej za kwiecień 2025 r.
Jeżeli w wyniku rocznego rozliczenia składki na ubezpieczenie zdrowotne okaże się, że składka ta została opłacona w kwocie wyższej niż ustalona, przedsiębiorcy przysługuje jej zwrot. Przedsiębiorca może wystąpić o zwrot nadpłaty składki zdrowotnej do końca maja 2025 roku. Jest to ostateczny termin składania wniosków o zwrot. ZUS na koncie PUE przygotuje wniosek o zwrot nadpłaty, który przedsiębiorca będzie mógł zatwierdzić. Przedsiębiorca może również nie występować o ich zwrot, a wtedy nadpłacone składki zostaną zaliczone na przyszłe okresy rozliczeniowe.
W przypadku, gdy z rozliczenia wynika kwota do zapłaty, przedsiębiorca wpłaca kwotę rocznego rozliczenia składki zdrowotnej razem ze składkami wynikającymi z deklaracji za kwiecień 2025 r. do 20 maja 2025 r.
12. Zbieg tytułów ubezpieczenia do ZUS
Zbieg tytułów do ubezpieczeń ZUS dla przedsiębiorcy ma miejsce wtedy, gdy przedsiębiorca oprócz prowadzonej przez siebie działalności ma jeszcze inne tytułu do ubezpieczenia np. umowę zlecenia, umowę o pracę albo inne tytuły, z których również podlega ZUS.
Najbardziej typowe sytuacje to prowadzenie kilku rodzajów działalności gospodarczych, dodatkowa umowa o pracę lub umowa zlecenia.
Jeśli przedsiębiorca prowadzi kilka firm i uzyskuje przychody z tytułu działalności gospodarczej, to co do zasady opłaca składki na ubezpieczenia społeczne tylko z jednej, wybranej przez siebie działalności. Natomiast składki na ubezpieczenie zdrowotne są opłacane od każdej działalności, czyli przedsiębiorca musi zapłacić składkę na ubezpieczenie zdrowotne od sumy dochodów.
Jeśli przedsiębiorca prowadzi firmę i jednocześnie ma umowę o pracę, to czy będzie płacił składki na ubezpieczenia społeczne z działalności zależą od wynagrodzenia z umowy o pracę. Jeżeli z umowy o pracę otrzymuje, co najmniej wynagrodzenie minimalne, to prowadząc działalność gospodarczą, nie musi już płacić składek na ubezpieczenia społeczne. Składki są pobierane wyłącznie z wynagrodzenia za pracę. Jeśli wynagrodzenie z umowy o pracę jest niższe niż minimalne, to przedsiębiorca płaci składki na ubezpieczenia społeczne także z tytułu prowadzenia działalności.
Niezależnie od wysokości wynagrodzenia z tytułu pracy na etacie, składki na ubezpieczenie zdrowotne płaci się zarówno od wynagrodzenia otrzymywanego z umowy o pracę, jak i z działalności gospodarczej.
Jeśli przedsiębiorca ma również umowę zlecenia, a przedmiot tej umowy jest inny niż przedmiot prowadzonej działalności gospodarczej, to obowiązkowo podlega ubezpieczeniom społecznym wyłącznie z tytułu działalności gospodarczej. Przy czym muszą być spełnione dwa warunki jednocześnie:
- opłaca standardowe składki ZUS (60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego)
- wartość wynagrodzenia na umowie zlecenie nie przekracza kwoty 60% prognozowanego wynagrodzenia za pracę w danym roku.
Natomiast podlega ubezpieczeniom społecznym z obu tytułów, czyli z działalności gospodarczej i z umowy zlecenia, jeżeli jednocześnie:
- korzysta z preferencyjnych składek na ZUS lub ulgi Mały ZUS Plus
- wartość wynagrodzenia na umowie zlecenie nie przekracza kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę.
13. Świadczenia z ZUS
Przedsiębiorcy objętemu systemem ZUS przysługują następujące świadczenia:
- Emerytura – przedsiębiorca ma prawo do emerytury po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego (60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), pod warunkiem, że przez okres swojej działalności opłacał składki emerytalne. Wysokość emerytury zależy od kwoty zgromadzonych składek oraz ich waloryzacji. Im dłużej przedsiębiorca opłaca składki i im wyższe były ich podstawy, tym wyższa będzie jego emerytura. Przedsiębiorcy mogą dobrowolnie decydować o kontynuacji działalności i opłacaniu składek emerytalnych po osiągnięciu wieku emerytalnego, co pozwala na dalsze zwiększanie przyszłego świadczenia.
- Renta z tytułu niezdolności do pracy – opłacanie składek rentowych uprawnia przedsiębiorcę do renty w przypadku częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy, jeśli m.in. przedsiębiorca posiada wymagany okres składkowy i nieskładkowy odpowiedni do wieku, w którym nastąpiła niezdolność do pracy, niezdolność do pracy powstała w trakcie okresu składkowego (na przykład podczas prowadzenia działalności).
- Zasiłek chorobowy – przysługuje przedsiębiorcy, który opłaca dobrowolną składkę chorobową i pozostaje niezdolny do pracy przez chorobę. Świadczenie jest wypłacane po okresie wyczekiwania wynoszącym 90 dni od zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego.
- Zasiłek macierzyński – dostępny dla przedsiębiorców, którzy opłacają dobrowolną składkę chorobową. Wypłacany jest w związku z urodzeniem dziecka, adopcją lub objęciem dziecka opieką. Wysokość zasiłku macierzyńskiego zależy od wysokości opłacanych składek (od zadeklarowanej podstawy, od której oblicza się składki) w okresie ostatnich 12 miesięcy przed rozpoczęciem urlopu macierzyńskiego.
- Urlop ojcowski – Przedsiębiorca może skorzystać z urlopu ojcowskiego, pod warunkiem opłacania dobrowolnej składki na ubezpieczenie chorobowe. Urlop ten trwa 14 dni (2 tygodnie) i może być wykorzystany w całości lub podzielony na dwa tygodniowe okresy, przy czym każda część musi obejmować przynajmniej tydzień. Urlop ojcowski przysługuje przedsiębiorcy, jeśli dziecko nie ukończyło 12 miesięcy życia. Przedsiębiorca ma możliwość skorzystania z urlopu ojcowskiego, również w czasie, gdy matka dziecka przebywa na urlopie macierzyńskim. Podczas urlopu ojcowskiego ZUS wypłaca przedsiębiorcy zasiłek ojcowski, a przedsiębiorca może pomniejszyć składki na ubezpieczenie społeczne za okres trwania urlopu ojcowskiego.
- Zasiłek opiekuńczy – świadczenie przyznawane w przypadku konieczności sprawowania opieki nad chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Aby uzyskać ten zasiłek, przedsiębiorca również musi opłacać składkę chorobową.
- Zasiłek rehabilitacyjny – świadczenie dla przedsiębiorców, którzy po wyczerpaniu zasiłku chorobowego nadal wymagają leczenia lub rehabilitacji i są niezdolni do pracy. Wymaga opłacania dobrowolnej składki chorobowej.
- Świadczenie z tytułu wypadku przy pracy – jeśli przedsiębiorca podlega ubezpieczeniu wypadkowemu, może otrzymać zasiłek wypadkowy w razie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.
- Zasiłek pogrzebowy – świadczenie to przysługuje rodzinie zmarłego przedsiębiorcy lub osobie, która pokryła koszty jego pogrzebu. Zasiłek pogrzebowy wypłacany jest również, gdy zmarł członek rodziny ubezpieczonego przedsiębiorcy.
Każde z tych świadczeń wymaga odpowiedniego opłacania składek, a ich wysokość zależy od wybranej podstawy składkowej. Warto zaznaczyć, że dobrowolne opłacanie składki chorobowej umożliwia przedsiębiorcy korzystanie z dodatkowych świadczeń, takich jak zasiłki macierzyńskie, chorobowe i rehabilitacyjne.
14. Zatrudnianie pracowników przez przedsiębiorcę
Jeśli przedsiębiorca decyduje się na zatrudnienie pracowników, ma obowiązek odprowadzania do ZUS składek na następujące ubezpieczenia:
- Ubezpieczenia społeczne:
- Emerytalne
- Rentowe
- Wypadkowe
- Chorobowe
- Ubezpieczenie zdrowotne
- Fundusz Pracy (FP) oraz Fundusz Solidarnościowy (FS)
- Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP)
15. Wysokość składek ZUS
Składki ZUS, które przedsiębiorca jest zobowiązany odprowadzać za pracowników, są finansowane częściowo przez pracodawcę (przedsiębiorcę) jak i pracownika.
Ubezpieczenie | SUMA | część finansowana przez pracodawcę | część finansowana przez Pracownika |
Emerytalne1) | 19.52 % | 9.76 % | 9.76 % |
Rentowe1) | 8.00 % | 6.50 % | 1.50 % |
Chorobowe | 2.45 % | – | 2.45 % |
Wypadkowe |
1.67 %2) / (0.67 % – 3.33%)3) |
1.67 %2) / (0.67 % – 3.33%)3) | – |
Fundusz Pracy | 2.45 % | 2.45 % | – |
Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych | 0.10 % | 0.10 % | – |
SUMA | 34.19 %2) / (33.19 % – 35.85 %)3) | 20.48 %2) / (19.48 % – 22.14 %)3) | 13.71 % |
1) składki płacone do limitu rocznego dochodu pracownika PLN 234 720 (2024) 2) do 9 pracowników 3) powyżej 9 pracowników –składka zależy od rodzaju działalności | |||
Składka zdrowotna | |||
9.00% podstawy wymiaru tj. przychód brutto pracownika pomniejszony o składki ZUS pracownika | |||
16. Zgłoszenie pracowników do ZUS
Każdego pracownika należy zgłosić do ZUS przed rozpoczęciem pracy. Zgłoszenie powinno być dokonane w terminie 7 dni od daty zatrudnienia. W tym celu przedsiębiorca musi wypełnić formularz ZUS ZUA (jeśli pracownik jest objęty wszystkimi ubezpieczeniami) lub ZUS ZZA (jeśli zgłasza jedynie do ubezpieczenia zdrowotnego).
17. Zatrudnianie osób przez przedsiębiorcę na podstawie umowy zlecenia
Przy współpracy z osobami na podstawie umowy zlecenia, przedsiębiorca, co do zasady, ponosi takie same ZUS koszty jak przy umowie o pracę, chyba że pracownik ten jest objęty ubezpieczeniem społecznym z innych tytułów w innym przedsiębiorstwie (zbieg tytułów do ubezpieczenia). Pewne różnice są związane ze składkami chorobowymi, które są limitowane.
18. Zatrudnianie osób przez przedsiębiorcę na podstawie umowy o dzieło
Zatrudnianie osób na podstawie umowy o dzieło przez przedsiębiorcę wiąże się z kilkoma istotnymi konsekwencjami związanymi z ZUS:
- Brak składek na ubezpieczenia społeczne: Pracodawca nie jest zobowiązany do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, wypadkowe, chorobowe) ani na ubezpieczenie zdrowotne za osoby zatrudnione na umowę o dzieło. To oznacza, że wykonawca dzieła nie ma prawa do świadczeń z ZUS, takich jak emerytura czy renta.
- Brak ochrony ubezpieczeniowej: osoby wykonujące swoje obowiązki w ramach umów o dzieło nie są objęte ochroną w przypadku choroby, wypadku przy pracy czy macierzyństwa. W razie problemów zdrowotnych wykonawca nie otrzyma zasiłków chorobowych ani innych świadczeń.
- Zgłoszenie do ZUS: mimo, że osoby wykonujące czynności na podstawie umowy o dzieło nie podlegają ZUS, to jednak przedsiębiorca ma obowiązek poinformować ZUS o zawarciu takiej umowy. Informację o zawarciu umowy o dzieło należy dostarczyć do ZUS w terminie 7 dni od dnia zawarcia tej umowy. Można to zrobić elektronicznie, przez portal ZUS PUE lub na piśmie, na formularzu ZUS-RUD.
- Możliwość zakwalifikowania umowy jako umowy o pracę: jeśli umowa o dzieło jest w rzeczywistości umową o pracę (np. dotycząca pracy w stałych godzinach, pod bezpośrednim nadzorem pracodawcy), ZUS może zakwalifikować ją jako umowę o pracę. W takim przypadku przedsiębiorca poniesie konsekwencje finansowe związane z zaległymi składkami na ubezpieczenia społeczne oraz kary finansowe.
- Brak prawa do urlopu: Osoby zatrudnione na umowę o dzieło nie mają prawa do urlopu wypoczynkowego ani innych uprawnień przysługujących pracownikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę.
19. Kontrole ZUS
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) ma obowiązek przeprowadzania kontroli płatników składek, co wynika z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r. Celem kontroli jest sprawdzenie czy przedsiębiorcy prawidłowo realizują obowiązki w zakresie ubezpieczeń społecznych.
W ramach kontroli ZUS sprawdza, czy przedsiębiorcy:
- zgłaszają do ubezpieczeń społecznych siebie, pracowników oraz inne osoby zgodnie z przepisami,
- poprawnie wyliczają, potrącają i opłacają składki oraz inne należności,
- prawidłowo ustalają uprawnienia do świadczeń z ubezpieczeń społecznych,
- terminowo i właściwie wypłacają świadczenia i rozliczają związane z nimi zobowiązania,
- sporządzają wnioski o emerytury i renty zgodnie z terminami i wymogami,
- wystawiają zaświadczenia i zgłaszają dane potrzebne do ubezpieczeń społecznych.
Jeśli przedsiębiorca (płatnik składek) zalega z opłatą składek, ZUS może również sprawdzić jego majątek.
Kontrolę przeprowadzają inspektorzy ZUS. Przed rozpoczęciem kontroli inspektor ZUS musi okazać legitymację służbową i wręczyć przedsiębiorcy upoważnienie do jej przeprowadzenia. Dokumenty te powinny być przedstawione bezpośrednio płatnikowi składek lub jego pełnomocnikowi.
Jeżeli płatnik składek jest przedsiębiorcą, ZUS ma obowiązek poinformować go wcześniej o zamiarze przeprowadzenia kontroli. W takim przypadku inspektor może rozpocząć kontrolę najwcześniej po 7 dniach, a najpóźniej w ciągu 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia. Kontrola może jednak ruszyć wcześniej, jeśli przedsiębiorca wyrazi na to zgodę na piśmie. Jeśli minie 30 dni od doręczenia zawiadomienia, przed rozpoczęciem kontroli ZUS musi przekazać je ponownie.
Kontrole są planowane na podstawie rocznego harmonogramu, a przedsiębiorcy są wybierani do kontroli na podstawie analizy ryzyka potencjalnych nieprawidłowości w realizacji obowiązków wobec ZUS.
20. Pracownicze plany kapitałowe
Przedsiębiorcy zatrudniający pracowników, podobnie jak inni pracodawcy, mają obowiązek utworzenia Pracowniczego Planu Kapitałowego (PPK) dla pracowników. Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK) to program oszczędnościowy, który ma na celu zwiększenie oszczędności na emeryturę. Utworzenie PPK jest obowiązkowe dla pracodawców, natomiast uczestnictwo pracowników jest dobrowolne (mogą zrezygnować z uczestnictwa).
Mikroprzedsiębiorcy, którzy zatrudniają co najmniej jednego pracownika, również muszą utworzyć PPK. Obowiązek ten dotyczy wszystkich firm, niezależnie od ich wielkości. Jednak mikroprzedsiębiorca będzie zwolniony ze stosowania ustawy o PPK, jeśli wszystkie osoby, które nie ukończyły 55 lat, złożą mu deklarację o rezygnacji z dokonywania wpłat do PPK. W takiej sytuacji przedsiębiorca jest zwolniony z obowiązku tworzenia PPK.
Składka podstawowa na PPK finansowana przez pracownika stanowi zasadniczo 2% jego wynagrodzenia brutto, a wpłata podstawowa finansowana przez pracodawcę to 1,5% wynagrodzenia pracownika. Pracownik może finansować także wpłatę dodatkową w wysokości do 2%, a pracodawca wpłatę dodatkową w wysokości do 2,5% wynagrodzenia.
Przedsiębiorcy są zobowiązani do informowania pracowników o zasadach działania PPK, wysokości składek oraz przysługujących prawach.