ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
1. Akty prawne
Stowarzyszenia są regulowane przez kilka ustaw. Najważniejszą z nich jest ustawa Prawo o stowarzyszeniach. Przepisy dotyczące stowarzyszeń znajdują się również w ustawie o KRS i ustawie o działalności pożytku publicznego.
2. Cel stowarzyszenia
Stowarzyszenie służy realizacji wspólnego celu. Cele te mogą być rozmaite. Przykładowymi celami stowarzyszenia mogą być pomoc określonej grupie społecznej lub podnoszenie świadomości społecznej w określonym temacie.
3. Pojęcie stowarzyszenia
Stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Dobrowolność stowarzyszenia oznacza, że osoby fizyczne mają prawo tworzenia stowarzyszenia, dołączenia oraz do wystąpienia z niego. Nikogo nie wolno zmuszać do udziału w stowarzyszeniu lub ograniczać jego prawa do wystąpienia ze stowarzyszenia. Samorządność polega na możliwości kształtowania struktur wewnętrznych stowarzyszenia, określania celów stowarzyszenia oraz kryteriów członkostwa. Trwałość to przejawia się w tym, że stowarzyszenie jako związek osób ma określone i niezmienne cele. Skład osobowy stowarzyszenia może ulec zmianie, ale nie ma to wpływu na cele i zadania. Cechą kluczową jest niezarobkowy charakter stowarzyszenia. Ustawa wskazuje również, że stowarzyszenie określa swoje programy działania, cele oraz uchwala akty wewnętrzne, np. uchwały.
4. Stowarzyszenia, a fundacje
Stowarzyszenie to osoba prawna, w której skład wchodzą osoby fizyczne będące jej członkami. Realizuje ono cele wspólne członków oraz zaspokaja potrzeby osób fizycznych niebędących członkami. Cechą warunkującą istnienie stowarzyszenia jako osoby prawnej są jej członkowie, których można określić liczbowo. Fundacja jest natomiast typową postacią tzw. zakładu. W przypadku zakładu najważniejszy jest jego majątek. W jednostkach organizacyjnych typu zakładowego, założyciel (fundator) pozostaje poza strukturą organizacyjną. Cele i plany działania stowarzyszenia określają jej członkowie, natomiast w przypadku fundacji są one wyznaczone przez fundatora.
5. Rodzaje stowarzyszeń
Istnieją dwa podstawowe rodzaje stowarzyszeń – stowarzyszenie i stowarzyszenie zwykłe. Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, którą nabywa z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Stowarzyszenie zwykłe jest natomiast uproszczoną formą, która nie posiada osobowości prawnej. Może ono jednak we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać oraz być pozywane.
6. Zakaz "bezwzględnego posłuszeństwa"
Tworzenie stowarzyszeń, które przyjmują zasadę bezwzględnego posłuszeństwa swoich członków jest niedozwolone. W przypadku, gdy takie postanowienie znajduje się w statucie, sąd rejestrowy, podczas badania zgodności statutu z przepisami, powinien wydać postanowienie o odmowie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Jeżeli taka zasada zostanie wprowadzona do statutu po zarejestrowaniu stowarzyszenia, sąd rejestrowy, na wniosek organu nadzorującego, może uchylić uchwałę albo nawet rozwiązać stowarzyszenie.
7. Tworzenie stowarzyszeń
Ustawa przyznaje prawo tworzenia stowarzyszeń jedynie osobom fizycznym (obywatelom polskim oraz cudzoziemcom, jeżeli mają miejsce zamieszkania na terytorium RP), które posiadają pełną zdolność do czynności prawnych i nie zostały pozbawione praw publicznych. Osoby prawne mogą być założycielami związków stowarzyszeń. Dopuszcza się również uczestnictwo w stowarzyszeniu osób małoletnich, na szczególnych zasadach.
Cudzoziemcy niemający miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą wstępować tylko do stowarzyszeń, których statuty przewidują taką możliwość.
Do stworzenia stowarzyszenia potrzeba co najmniej 7 osób. Uchwalają one statutu, wybierają komitet założycielski albo władze stowarzyszenia. Osobisty udział założycieli w zebraniu założycielskim nie jest wymagany, lecz ze względu na specyficzny charakter oświadczenia woli konieczne jest udzielenie pełnomocnictwa szczególnego w formie pisemnej (dla celów dowodowych).
7.1. Postępowanie rejestrowe i ewidencyjne
Rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej (skrótowo nazywany często „rejestrem stowarzyszeń”) wchodzi w skład Krajowego Rejestru Sądowego. Z chwilą wpisania stowarzyszenia do rejestru uzyskuje ono osobowość prawną. W procesie rejestracyjnym sąd kontroluje prawidłowość tworzenia stowarzyszenia oraz zgodność jego statutu z porządkiem prawnym.
7.2. Złożenie wniosku o wpis do rejestru
Zarząd stowarzyszenia składa do sądu rejestrowego wniosek KRS-W20 o wpis stowarzyszenia do rejestru stowarzyszeń. Wraz z wnioskiem wymagane jest załączenie statutu, protokołu, uchwały o powołaniu stowarzyszenia, listy założycieli zawierającej imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania i własnoręczne podpisy założycieli, uchwały o wyborze komitetu założycielskiego albo uchwały o wyborze władz stowarzyszenia.
W przypadku stowarzyszeń nieprowadzących działalności gospodarczej, wniosek o wpis do rejestru stowarzyszeń może być złożony albo w postaci papierowej (tradycyjnej), albo w formie elektronicznej (w systemie PRS).
Bardzo ważne jest to, że jeśli stowarzyszenie będzie prowadzić działalność gospodarczą, konieczny jest także wpis stowarzyszenia do rejestru przedsiębiorców KRS. W takim przypadku konieczne jest złożenie łącznego wniosku o wpis do obu rejestrów za pośrednictwem systemu elektronicznego PRS.
Po wpłynięciu wniosku sąd rejestrowy dokonuje badania wstępnego. Polega ono na zbadaniu właściwości sądu, czy wniosek został złożony na urzędowym formularzu; sprawdzeniu, czy nie zachodzą okoliczności skutkujące odrzuceniem wniosku; sprawdzeniu, czy dane zgłoszenie jest dopuszczalne oraz badaniu, czy wnioskodawca jest podmiotem uprawnionym do złożenia wniosku.
7.3. Badanie merytoryczne wniosku
Jeżeli badanie wstępne nie wykazało żadnych braków, sąd rejestrowy przystępuje do badania merytorycznego wnioski. Sąd bada, czy założyciele spełniają wymogi ustawowe, zgodność statutu z przepisami prawa oraz czy stowarzyszenie spełnia warunki określone w ustawie. Gdy sąd nie stwierdzi braków formalnych oraz badanie wniosku nie wykaże nieprawidłowości, następuje wpis do Krajowego Rejestru Sądowego. O wpisie stowarzyszenia do Krajowego Rejestru Sądowego sąd zawiadamia właściwy organ nadzorujący, przesyłając mu jednocześnie odpis postanowienia o wpisie, statut stowarzyszenia, listę założycieli i podjęte uchwały.
Postępowanie w sprawach o wpis lub zmianę wpisu stowarzyszenia oraz terenowej jednostki organizacyjnej do rejestru stowarzyszeń jest wolne od opłat sądowych. Jeśli jednak stowarzyszenie ma prowadzić działalność gospodarczą, wpis do rejestru przedsiębiorców jest już odpłatny – opłata wynosi 600 zł.
7.4. Zakończenie postępowania rejestrowego i skutki wpisu do rejestru
Postępowanie rejestrowe kończy się wydaniem postanowienia o wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego. Wpisu dokonuje się niezwłocznie po wydaniu postanowienia, a chwilą dokonania wpisu jest chwila zamieszczenia danych w systemie. Postanowienia o wpisie są skuteczne i wykonalne z chwilą ich wydania.
8. Statut
Statut jest elementem koniecznym do powstania stowarzyszenia, ponieważ określa ustrój stowarzyszenia, organizację i sposób działania.
Statut to swego rodzaju umowa zawarta pomiędzy członkami stowarzyszenia, do której mogą przystąpić inne podmioty.
Obligatoryjne elementy statutu są wymienione w ustawie. Statut musi zatem zawierać:
- nazwę stowarzyszenia, odróżniającą je od innych stowarzyszeń, organizacji i instytucji;
- teren działania i siedzibę stowarzyszenia;
- cele i sposoby ich realizacji;
- sposób nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków;
- władze stowarzyszenia, tryb dokonywania ich wyboru, uzupełniania składu oraz ich kompetencje;
- możliwość otrzymywania przez członków zarządu wynagrodzenia za czynności wykonywane w związku z pełnioną funkcją;
- sposób reprezentowania stowarzyszenia, w szczególności sposób zaciągania zobowiązań majątkowych, a także warunki ważności uchwał władz stowarzyszenia;
- sposób uzyskiwania środków finansowych oraz ustanawiania składek członkowskich;
- zasady dokonywania zmian statutu;
- sposób rozwiązania się stowarzyszenia.
Zwrot „w szczególności” wskazuje, że w statucie mogą znaleźć się również inne postanowienia. Sam ustawodawca przewiduje, że jeżeli członkowie wyrazili zgodę w formie dokumentowej to można w statucie określić sposób przeprowadzania głosowań przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej.
Treść statutu jest kontrolowana przez sąd rejestrowy przy tworzeniu stowarzyszenia. Sąd rejestrowy posiada kompetencję do kontrolowania każdej zmiany treści statutu. Prawo interpretowania postanowień statutu przysługuje przede wszystkim jego władzom i organom. Sąd Najwyższy wskazał, że do zadań organów nadzorujących i niezależnych sądów należy ocena czy interpretacja przyjęta przez władze i organy jest zgodna z prawem oraz czy praktyka stosowania postanowień statutu nie prowadzi do sytuacji, których prawo zaakceptować nie może.
8.1. Nazwa stowarzyszenia
Ustawa nie określa z czego ma się składać nazwa stowarzyszenia, jednak wskazuje, że nazwa ma się odróżniać od innych stowarzyszeń, organizacji i instytucji.
Nazwa może zawierać elementy rzeczowe, wskazujące na przedmiot lub cel działania (np. stowarzyszenie rozwoju oświaty). Może też zawierać elementy mieszane osobowo-rzeczowe. Dopuścić należy również abstrakcyjne określenie nazwy.
Nazwa stowarzyszenia, będącego osobą prawną, musi zawierać oznaczenie formy prawnej – w tym przypadku „stowarzyszenie”.
8.2. Teren działania
Stowarzyszenie ma dowolność w określeniu swojego terenu działania. Może ono mieć zasięg lokalny lub krajowy.
8.3. Siedziba stowarzyszenia
Jeżeli ustawa lub oparty na niej statut nie stanowi inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający. Wskazanie siedziby jest konieczne do określenia właściwego sądu rejestrowego, właściwego organu nadzoru oraz właściwego sądu w sprawach cywilnych.
8.4. Cele i sposoby działania
Cele stowarzyszenia są określane przez założycieli. Nie mogą być one sprzeczne z przepisami obowiązującego prawa.
8.5. Członkostwo
Statut powinien określać sposoby nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków stowarzyszenia. Najczęstszymi przyczynami utraty członkostwa jest śmierć, wystąpienie i usunięcie członka stowarzyszenia. W drugim przypadku występuje wola członka stowarzyszenia do opuszczenia stowarzyszenia i jej wyrażenie w postaci jednostronnego oświadczenia woli, natomiast w trzecim przypadku podstawą są postanowienia statutu, który może przewidywać procedurę usunięcia.
8.6. Władze stowarzyszenia i sposób reprezentowania stowarzyszenia
W statucie należy określić władze stowarzyszenia, tryb dokonywania ich wyboru, uzupełniania składu oraz ich kompetencje. Ustawodawca dopuszcza określenie możliwości otrzymywania wynagrodzenia członków zarządu za czynności wykonywane w związku z pełnioną funkcją.
Ustawa nie określa kompetencji poszczególnych organów, dlatego konieczne jest dokonanie tego w statucie. Ustawowe regulacje ograniczają się do wskazania, że najwyższą władzą w stowarzyszeniu jest walne zgromadzenie jego członków oraz obowiązku ustanowienia zarządu stowarzyszenia i wewnętrznego organu kontroli. Z tych więc względów stosunki między organami, sposób reprezentacji stowarzyszenia, struktura organów, okoliczności związane z wyborami powinny być szczegółowo uregulowane w statucie, by uniknąć sporów w tym przedmiocie w przyszłości.
8.7. Środki finansowe stowarzyszenia
W statucie muszą znaleźć się podstawy finansowania stowarzyszenia w celu realizacji jego celów. Statut określa sposób ustanawiania składek członkowskich. Ze względów praktycznych nie jest wymagane określenie wysokości składek w statucie, zwykle uprawnienia do tego ma zarząd stowarzyszenia.
8.8. Zasady dokonywania zmian statutu
Ustawodawca nie określił procedury zmiany statutu, pozostawiając to do uregulowania założycielom. Procedura zmiany statutu może ograniczyć się do wskazania większości, jaką są przyjmowane zmiany, ale może wprowadzać obowiązek przeprowadzenia konsultacji lub dyskusji. Po wprowadzeniu zmian w statucie, zarząd stowarzyszenia obowiązany jest niezwłocznie powiadomić o tym sąd rejestrowy, składając wniosek KRS-Z20. Do wniosku dołącza się tekst jednolity statutu z uwzględnieniem wprowadzonych zmian. Sąd rejestrowy bada, czy po zmianach statut jest zgodny z przepisami prawa.
8.9. Sposób rozwiązanie stowarzyszenia
Ten element może ograniczać się do określenia wymaganego quorum i większości wymaganej do podjęcia uchwały o rozwiązaniu stowarzyszenia. Założyciele mogą określić inne sposoby rozwiązania stowarzyszenia, np. osiągnięcie celu. W statucie można określić po jakim czasie od podjęcia uchwały stowarzyszenie zostanie rozwiązane, kto będzie likwidatorem lub cel, na który zostaną przeznaczone fundusze stowarzyszenia po likwidacji. W razie braku postanowienia statutu lub uchwały w tej sprawie, sąd orzeka o przeznaczeniu majątku na określony cel społeczny.
8.10. Tworzenie terenowych jednostek stowarzyszenia
Stowarzyszenia mogą tworzyć terenowe jednostki (oddziały). Statut powinien w takim przypadku określać zasady tworzenia oraz rozwiązania terenowej jednostki organizacyjnej, strukturę organizacyjną terenowej jednostki organizacyjnej, organy terenowej jednostki organizacyjnej, w tym zarząd, oraz tryb dokonywania ich wyboru lub powoływania, możliwość otrzymywania przez członków zarządu terenowej jednostki organizacyjnej wynagrodzenia za czynności wykonywane w związku z pełnioną funkcją, w przypadku gdy w statucie stowarzyszenia przewidziano możliwość otrzymywania takiego wynagrodzenia przez członków zarządu stowarzyszenia.
Oddziały działają na podstawie statutu stowarzyszenia. Jeżeli statut stowarzyszenia tak stanowi, oddział może uzyskać osobowość prawną. Statut określa warunki, które muszą być spełnione, aby mogła ona uzyskać osobowość prawną, zasady gospodarowania majątkiem, sposób reprezentowania, w szczególności zaciągania zobowiązań majątkowych oraz zawierania umów z członkami jej zarządu, szczegółowe zasady likwidacji.
Jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania do właściwego Rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. W stosunku do terenowych jednostek organizacyjnych stowarzyszeń nie wydano takich przepisów.
9. Organy stowarzyszeń
Organy stowarzyszenia można podzielić według kilku kryteriów.
Pierwszy to podział na organy uchwałodawcze (walne zgromadzenie członków, zebranie delegatów), wykonawcze (zarząd) i kontrolne.
Drugi to podział na organy obowiązkowe (walne zgromadzenie członków, zarząd i organ kontroli wewnętrznej) i fakultatywne (ich nazwy i kompetencje określa się w statucie).
9.1. Walne zgromadzenie członków
Walne zgromadzenie członków to najważniejszy organ stowarzyszenia i jest najwyższą władzą stowarzyszenia. W jego skład wchodzą wszyscy członkowie. Statut może przewidywać zamiast walnego zebrania członków zebranie delegatów, jeżeli liczba członków przekroczy określoną w statucie wartość. Wtedy statut określa zasady wyboru delegatów i czas trwania ich kadencji.
Kompetencje walnego zgromadzenia określa statut. Przede wszystkim walne zgromadzanie uchwala statut i jego ewentualne zmiany, wybiera zarząd i organy kontroli wewnętrznej, podejmuje uchwałę o rozwiązaniu stowarzyszenia i decyduje o majątku zlikwidowanego stowarzyszenia. Te kompetencje nie mogą być przekazane innym organom. Walne zgromadzenie podejmuje również uchwały w innych sprawach, które w statucie nie zostały przyznane zarządowi lub organom kontroli wewnętrznej. Walne zgromadzenie podejmuje decyzje w drodze uchwał, a wszyscy członkowie mają równy głos. Z posiedzeń walnego zgromadzenia sporządza się protokół. Protokół z walnego zgromadzenia jest wraz z innymi dokumentami dołączany do wniosku o zmianę danych w Rejestrze. Protokół jest również wymagany w sprawach personalnych, takich jak głosowanie o usunięciu członka, przyjęciu członka lub ukarania karą organizacyjną. Protokół może być sporządzony przez członka stowarzyszenia lub przez osobę trzecią.
9.2. Zarząd stowarzyszenia
Zarząd jest obowiązkowym organem stowarzyszenia, powoływanym przez walne zgromadzenie członków. Członkami zarządu mogą być jedynie osoby fizyczne. Członkiem zarządu nie może być osoba, wobec której orzeczono środek karny w postaci zakazu zajmowania określonego stanowiska, osoba, wobec której orzeczono pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu oraz osoby wymienione w przepisach szczególnych. W statucie określa się skład zarządu i jego kadencję. Ustawodawca nie wprowadza minimalnej liczby osób wchodzących w skład zarządu.
Do kompetencji zarządu należy kierowanie działalnością stowarzyszenia oraz reprezentowanie go na zewnątrz. W statucie należy określić sposób reprezentacji – najczęściej jest to reprezentacja kolektywna przez prezesa zarządu i jednego członka zarządu.
9.3. Organ kontroli wewnętrznej
Organ kontroli wewnętrznej to organ obowiązkowy. Ma on sprawować kontrolę wewnątrz stowarzyszenia. Członkami organu kontroli wewnętrznej nie mogą być członkowie zarządu ani osoby pozostające z członkami zarządu w związku małżeńskim, wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej oraz osoby skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe.
Kompetencje organu kontroli wewnętrznej określa statut. Osoby będące członkami organu kontroli wewnętrznej mogą otrzymywać wynagrodzenie lub zwrot uzasadnionych kosztów z tytułu pełnienia tej funkcji.
9.5. Kuratela
Jeżeli stowarzyszenie nie ma zarządu zdolnego do działania, sąd – na wniosek organu nadzorującego lub z urzędu – ustanawia kuratora. Sądem właściwym jest sąd rejestrowy, w którego okręgu stowarzyszenie ma lub miało ostatnią siedzibę.
Kurator ma obowiązek zwołać w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy walnego zebrania członków (zebrania delegatów) w celu wyboru zarządu. W tym okresie posiada uprawnienia zarządu, lecz nie jest umocowany do reprezentowania stowarzyszenia w sprawach, które nie wymagają natychmiastowego działania. Kurator jest ustanawiany w celu doprowadzenia do wyboru zarządu.
Niewykonanie lub niewłaściwe wykonywanie tego obowiązku może skutkować orzeczeniem grzywny wobec kuratora lub zmniejszeniem wynagrodzenia. Sąd może też zwolnić kuratora z pełnienia obowiązków i w jego miejsce wyznaczyć innego. W wyjątkowych wypadkach, sąd może przedłużyć okres, na jaki został ustanowiony kurator, nie dłużej niż o sześć miesięcy, jeżeli jego czynności nie mogły zostać zakończone przed upływem okresu sześciu miesięcy.
Kuratelę uchyla się, gdy odpadnie jej cel, zatem jeżeli okaże się, że stowarzyszenie ma zarząd zdolny do działań prawnych, sąd wydaje odpowiednie postanowienie. Kuratela wygasa również z chwilą wyboru zarządu.
Wynagrodzenie kuratora pokrywa się z majątku stowarzyszenia. Wynagrodzenie powinno uwzględniać nakład pracy kuratora. W sytuacji, gdy stowarzyszenie nie ma żadnego majątku, a kurator został ustanowiony na wniosek organu nadzoru (wojewody lub starosty), wynagrodzenie pokrywa organ (Skarb Państwa). W sytuacji, gdy kurator został ustanowiony z urzędu przez sąd, wynagrodzenie wypłaca Skarb Państwa.
10. Członkostwo
Prawo zrzeszania się w stowarzyszeniach przysługuje osobom fizycznym. Osoby prawne mogą być wspierającymi członkami stowarzyszenia.
10.1. Rodzaje członków stowarzyszenia
Ustawa wyróżnia dwa rodzaje członkostwa – zwyczajne oraz wspierające. Zasadą jest członkostwo zwyczajne w stowarzyszeniu. Członkostwo wspierające nie jest zdefiniowane w ustawie, jednak należy przyjąć, że tacy członkowie mają szczególny obowiązek wspierania stowarzyszenia. Członkami wspierającymi mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne oraz tzw. ułomne osoby prawne. Statut może przewidywać, że członkowie wspierający mają te same prawa i obowiązki co członkowie zwyczajni, jednak najczęściej mają oni ograniczone prawa i rozszerzone obowiązki.
10.2. Osoby fizyczne
Członkami zwykłymi stowarzyszeń mogą być zarówno obywatele polscy, jak również cudzoziemcy.
Obywatele mogą być tworzyć stowarzyszenia, a co za tym idzie mogą być członkami, jeżeli mają pełną zdolność do czynności prawnych i nie zostali pozbawieni praw publicznych. Członkami stowarzyszeń mogą być również małoletni, którzy ukończyli 16 rok życia, ale nie ukończyli 18 roku życia. Przysługuje im czynne i bierne prawo wyborcze do władz stowarzyszenia, jednak wśród członków zarządu większość musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych. Małoletni do 16 roku życia mogą, za zgodą przedstawiciela ustawowego, należeć do stowarzyszeń, jednak nie przysługuje im czynne i bierne prawo wyborcze. Jeśli wszyscy członkowie stowarzyszenia są małoletni, mogą oni wybierać i być wybierani do władz stowarzyszenia.
Jeśli chodzi o cudzoziemców, to ustawa Prawo o stowarzyszeniach różnicuje pozycję cudzoziemca w zależności od tego, czy posiada miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W sytuacji, gdy cudzoziemiec posiada miejsce zamieszkania w kraju to posiada on uprawnienie do tworzenia i uczestnictwa w stowarzyszeniach. Jeśli cudzoziemiec nie mieszka w Polsce, to może należeć tylko do takich stowarzyszeń, które przewidują taką możliwość.
10.3. Osoby prawne
Osoby prawne nie mogą być członkami zwykłymi stowarzyszeń. W stowarzyszeniach osoba prawna może być jedynie wspierającym członkiem stowarzyszenia. Osoby prawne mogą zakładać i być członkami związku stowarzyszeń, jednakże osoby prawne mające cele zarobkowe mogą być wyłącznie członkami wspierającymi.
10.4. Jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną
Te jednostki, tak zwane ułomne osoby prawne, nie mogą być zwykłymi członkami stowarzyszeń, ponieważ jest to uprawnienie przysługujące tylko osobom fizycznym. Ułomne osoby prawne mogą być członkami wspierającymi stowarzyszenia lub członkami zwykłymi związku stowarzyszeń, ponieważ przepisy odnoszące się do osób prawnych stosuje się do ułomnych osób prawnych.
10.5. Zawieszenie członkostwa
Przypadki zawieszenia członkostwa może przewidywać statut. Zawieszenie może pojawić się w różnych sytuacjach. Jedną z nich jest zawieszenie członka na czas sprawowania jakiejś funkcji, która kolidowałaby z członkostwem. Zawieszenie może być również sankcją organizacyjną – wygasają pewne prawa, ale również niektóre obowiązki.
10.6. Ustanie członkostwa
Ustawa nie reguluje sposobu ustania członkostwa i pozostawia tę kwestię do określenia w statucie. Przykładowe sytuacje to ustąpienie, usunięcie oraz śmierć członka stowarzyszenia.
Członkostwo w stowarzyszeniu jest prawem ściśle osobistym. W przypadku osób fizycznych niemożliwe jest, aby prawo to było zbywalne czy dziedziczne. Należy zatem uznać, że śmierć członka powoduje ustanie stosunku między nim, a stowarzyszeniem.
Ustąpienie jest konsekwencją założenia, że nikogo nie można zmuszać do udziału w stowarzyszeniu lub ograniczać jego prawa do wystąpienia ze stowarzyszenia. Ustąpienie następuje w drodze jednostronnego oświadczenia woli.
Skoro nikogo nie można zmuszać do udziału w stowarzyszeniu to nie można zmuszać stowarzyszenia do tolerowania członka, który nadużywa swoich praw w sposób niezgodny z ich przeznaczeniem lub nie wykonuje ciążących na nim obowiązków. Przesłanki muszą być określone w statucie. Podobnie jak w przypadku ustąpienia, usunięcie następuje w drodze jednostronnego oświadczenia woli.
10.7. Prawa i obowiązki członka stowarzyszenia
Prawo o stowarzyszeniach nie reguluje wprost praw członków stowarzyszenia, jednak niektóre można wyprowadzić w drodze analizy przepisów. Przede wszystkim członkowie ma czynne i bierne prawo wyborcze do władz stowarzyszenia. Kolejnym ustawowym prawem członków jest prawo wystąpienia ze stowarzyszenia. Prawa członka stowarzyszenia może określać statut. W literaturze wymienia się przykładowo pierwszeństwo w korzystaniu z określonych usług, uczestnictwo w konferencjach, zebraniach, dyskusjach, prawo zaskarżania w ramach wewnętrznego postępowania uchwał oraz orzeczeń władz stowarzyszenia, prawo występowania do wszystkich władz stowarzyszenia z wnioskami i skargami, inicjatywę uchwałodawczą.
W przypadku obowiązków członków sytuacja jest bardzo zbliżona. Ustawa wprowadza 3 obowiązki członków: uiszczanie składek, pracę społeczną na rzecz stowarzyszenia oraz obowiązek wspierania stowarzyszenia przez członka wspierającego.
Statut określa sposób ustanawiania składek członkowskich. Obowiązek uiszczania składek jest zagrożony sankcjami organizacyjnymi. Statut może nakładać również inne obowiązki. Do najczęściej wymienianych obowiązków statutowych należą: przestrzeganie aktów wewnętrznych stowarzyszenia, aktywny udział w pracach stowarzyszenia, czynne popieranie celów stowarzyszenia.
11. Majątek stowarzyszenia
Składki członkowskie podkreślają niezarobkowy charakter stowarzyszenia, jednak wpływy z nich stanowią najczęściej niewielką część majątku stowarzyszenia.
Darowizny, spadki, zapisy oraz korzystanie z ofiarności publicznej są możliwe przy zachowaniu reguł wynikających z obowiązujących przepisów. Stowarzyszenia mogą być beneficjentami darowizn, spadkobiercami oraz zapisobiercami, tak jak osoby prawne.
Przykładem dochodów z majątku stowarzyszenia jest czynsz z najmu lokalu lub wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy będącej własnością stowarzyszenia. Stowarzyszenie może również posiadać udziały i akcje w spółkach kapitałowych.
Stowarzyszenie może uzyskiwać dochody z innych tytułów, np. z umowy sprzedaży czy umowa najmu.
Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą w formie organizacyjnie wyodrębnionych podmiotów (np. spółki, w których stowarzyszenie posiada udziały) lub w formie niewyodrębnionej (w obrocie występuje stowarzyszenie). Działalność jest prowadzona na podstawie odrębnych przepisów. Dochód z działalności musi być przeznaczony na cele statutowe, nie można podzielić go między członków stowarzyszenia.
Stowarzyszenie może otrzymywać dotacje według zasad określonych w innych przepisach.
12. Nadzór
Ustawa Prawo o stowarzyszeniach określa, że nadzór nad stowarzyszeniami sprawują „organy nadzoru”. Nad działalnością stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego nadzór sprawuje wojewoda właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia, natomiast działalność innych stowarzyszeń nadzoruje starosta właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Nie należy mylić organów nadzoru z organami kontroli wewnętrznej. Te pierwsze są wskazane w ustawie i nie podlegają wyborowi i mają określone kompetencje, natomiast te drugie są organami wewnętrznymi stowarzyszenia, a ich pozycję określa statut stowarzyszenia.
Organy nadzoru są uprawnione do złożenia wniosku do sądu o zastosowanie środków nadzoru. Sądem właściwym do rozpoznania takiego wniosku jest sąd rejestrowy. Wniosek jest rozpoznawany na rozprawie.
Prawo o stowarzyszeniach wyróżnia dwa rodzaje środków nadzoru: te, które stosuje organ nadzoru oraz te, które stosuje sąd. Nie można zastosować innego środku nadzoru nieznanego ustawie. W doktrynie wypracowano zasadę proporcjonalności, wedle której zastosowany środek nadzoru ma być wystarczający do osiągnięcia zamierzonego celu.
a) Środki nadzoru stosowane przez organy nadzoru
Organ nadzoru sprawuje nadzór nad zgodnością działalności stowarzyszenia z przepisami prawa oraz postanowieniami statutu (legalność). W tym celu organ ma prawo żądać w wyznaczonym terminie dostarczenia przez zarząd stowarzyszenia odpisów uchwał walnego zebrania członków (zebrania delegatów) lub niezbędnych wyjaśnień od władz stowarzyszenia. Aby organ mógł skorzystać z uprawnień przewidzianych w ustawie, musi on wskazać uzasadnienie dla swoich żądań.
W sytuacji, gdy stowarzyszenie nie wypełni ciążących na nim obowiązków wskazanych wyżej, organ nadzoru może wystąpić do sądu z wnioskiem o wymierzenie grzywny w wysokości nieprzekraczającej jednorazowo 5000 złotych. Stowarzyszenie może zwolnić się od grzywny, jeżeli niezwłocznie po jej wymierzeniu zastosuje się do poleceń organu nadzorującego i w terminie 7 dni wystąpi do sądu o zwolnienie z grzywny.
W sytuacjach, gdy działalność stowarzyszenia jest niezgodna z prawem lub narusza postanowienia statutu, przykładowo, gdy treści statutu stowarzyszenia jest niezgodna z prawem, organ nadzoru może, w zależności od rodzaju i stopnia naruszenia, wystąpić o ich usunięcie, udzielić ostrzeżenia władzom stowarzyszenia lub wystąpić do sądu.
b) Środki stosowane przez sąd
Środkami stosowanymi przez sąd są: udzielenie upomnienia władzom stowarzyszenia, uchylenie niezgodnej z prawem lub statutem uchwały stowarzyszenia oraz rozwiązanie stowarzyszenia. Przesłanką konieczną do zastosowania któregokolwiek z tych środków jest wniosek organu nadzorującego lub prokuratora.
Rozwiązanie stowarzyszenia przez sąd to środek ostateczny, możliwy do zastosowania w szczególnych przypadkach. Aby sąd mógł rozwiązać stowarzyszenie muszą być spełnione dwie przesłanki, które muszą zostać spełnione łącznie. Po pierwsze, działalność stowarzyszenia wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa lub postanowień statutu. Po drugie, nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem. W tym przypadku chodzi o brak chęci do zmiany kierunku działania na zgodny z prawem i postanowieniami statutu. Gdy sąd stwierdzi, że istnieją podstawy do przywrócenia działalności zgodnej z prawem, wyznacza stowarzyszeniu termin na usunięcie niezgodności i zawiesza postępowanie. W razie bezskutecznego upływu terminu sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, podejmuje zawieszone postępowanie.
Sąd również wydaje postanowienie o rozwiązaniu stowarzyszenia na wniosek organu nadzorującego, gdy liczba członków zmniejszyła się poniżej liczby członków wymaganych do założenia stowarzyszenia oraz gdy stowarzyszenie nie ma przewidzianych w ustawie władz i nie ma warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy.
13. Ustanie stowarzyszenia
Ustanie stowarzyszenia może nastąpić na podstawie uchwały walnego zgromadzenia członków, na podstawie orzeczenia sądu, z mocy prawa lub na podstawie ustawy szczególnej.
Możliwość rozwiązania stowarzyszenia wynika z cech stowarzyszenia – dobrowolności i samorządności. Walne zgromadzenie członków podejmuje uchwałę o rozwiązaniu stowarzyszenia, na podstawie której przeprowadza się likwidację. Likwidacja kończy się wykreśleniem stowarzyszenia z Rejestru i utratą przez nie osobowości prawnej.
14. Likwidacja stowarzyszenia
Likwidacja polega na całkowitym zakończeniu działalności stowarzyszenia, wykreśleniu go z Rejestru, rozdysponowaniu jego mienia i zaspokojeniu wierzycieli. W czasie trwania likwidacji stowarzyszenie nie może prowadzić działalności statutowej, jednak zachowuje swoją podmiotowość prawną do czasu wykreślenia z Rejestru. Podczas tego procesu wygasa umocowanie zarządu do reprezentacji stowarzyszenia, a uprawnienie to przysługuje likwidatorowi.
Likwidacja powinna zostać przeprowadzona w najkrótszym możliwym terminie i ukończona przed upływem roku od dnia jej zarządzenia. Początkiem rocznego terminu jest data podjęcia uchwały o rozwiązaniu stowarzyszenia lub data wydania postanowienia sądu o rozwiązaniu i zarządzeniu likwidacji. Jeżeli likwidacja nie zostanie ukończona w tym terminie, likwidatorzy przedstawiają sądowi powody opóźnienia. Sąd ocenia, czy przyczyny są racjonalne i w zależności od tego przedłuża termin likwidacji albo zarządza zmianę likwidatorów.
Likwidator to osoba, która ma za zadanie przeprowadzić proces likwidacji w najkrótszym możliwym terminie, w sposób zabezpieczający majątek stowarzyszenia przed nieuzasadnionym uszczupleniem. Likwidator dąży do zakończenia spraw majątkowych określonego stowarzyszenia, ściągnięcia przysługujących mu wierzytelności, spłaty długów i przekazania pozostałego majątku na wskazany cel.
Likwidatorów powinien wskazywać statut. Jeżeli w statucie nie określono, kto będzie likwidatorem to decyduje ostatnia uchwała walnego zgromadzenia członków. W sytuacji, gdy nie wskazano likwidatorów w uchwale, za proces likwidacji odpowiadają członkowie zarządu. W sytuacji rozwiązania stowarzyszenia przez sąd, zarządza on likwidację i wyznacza likwidatorów.
Pierwszą czynnością dokonaną przez likwidatora jest powiadomienie sądu o wszczęciu likwidacji i wyznaczeniu likwidatora, z podaniem imienia, nazwiska i adresu zamieszkania. W przypadku, gdy likwidatora wyznacza sąd, nie trzeba powiadamiać sądu. Likwidator obowiązany jest również do złożenia wniosku o wpis do rejestru stowarzyszeń informacji o otwarciu likwidacji, danych o osobie likwidatora wraz ze sposobem reprezentacji. Gdy likwidatora ustanowił sąd, dane te są wpisywane z urzędu. Likwidator dokonuje niezbędnych do dokonania likwidacji czynności prawnych, podając do publicznej wiadomości informacji o wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Likwidator ustala listę wierzycieli i dłużników. Likwidator dokonuje wtedy zbycia majątku i dochodzi wierzytelności od dłużników w celu zaspokojenia interesów wierzycieli. Koszty likwidacji pokrywa się z majątku stowarzyszenia. Po zakończeniu likwidacji, likwidator składa do sądu wniosek o wykreślenie stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Z chwilą wykreślenia stowarzyszenia z Rejestru stowarzyszenie traci podmiotowość prawną i przestaje istnieć.
Po zakończeniu likwidacji najczęściej zostaje jeszcze jakiś majątek. W przypadku stowarzyszenia nie jest możliwe podzielenie majątku pomiędzy jego członków. Statut lub uchwała walnego zgromadzenia o likwidacji powinna określać przeznaczenie majątku, który został po likwidacji poprzez wskazanie celu. Jeżeli ani uchwała, ani statut, nie określają przeznaczenia majątku to w tej sprawie orzeka sąd.
15. Stowarzyszenie zwykłe
Stowarzyszenie zwykłe jest uproszczoną formą stowarzyszenia niemającego osobowości prawnej. Może ono we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność i inne prawa rzeczowe, pozywać i być pozywaną oraz zaciągać zobowiązania.
W przypadku stowarzyszenia zwykłego minimalna liczba założycieli wynosi 3 osoby. Stowarzyszenie zwykłe nie posiada osobowości prawnej, nie może powoływać terenowych jednostek organizacyjnych (oddziałów), nie może łączyć się w związki stowarzyszenia, zrzeszać osób prawnych ani prowadzić działalności gospodarczej. Oprócz wymienionych ograniczeń i uproszczeń, stowarzyszenie zwykłe ma wszystkie cechy stowarzyszenia, tj. dobrowolność, samorządność, trwałość.
15.1. Założyciele i członkowie
Założycielami i członkami stowarzyszenia zwykłego mogą być wyłącznie osoby fizyczne. Minimalna ilość członków stowarzyszenia zwykłego to 3 osoby, natomiast maksymalna ilość członków nie została oznaczona. W sytuacji, gdy stowarzyszenie zwykłe posiada co najmniej 7 członków, może zostać ono przekształcone w stowarzyszenie.
Członkowie stowarzyszenia zwykłego odpowiadają za zobowiązania solidarnie całym swoim majątkiem do czasu całkowitego zaspokojenia interesu wierzyciela. Odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy egzekucja z majątku stowarzyszenia zwykłego okaże się bezskuteczna.
15.2. Utworzenie stowarzyszenia zwykłego
Założyciele uchwalają regulamin działalności, który określa w szczególności nazwę stowarzyszenia zwykłego, cel lub cele, teren i środki działania, siedzibę, przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie zwykłe albo zarząd, zasady dokonywania zmian regulaminu działalności, sposób nabycia i utraty członkostwa, a także sposób rozwiązania stowarzyszenia. W regulaminie działalności można ustanowić zarząd i organy kontroli wewnętrznej, jednocześnie określając ich skład, sposób wyboru, kompetencje itd.
Aby stowarzyszenie zwykłe powstało konieczny jest wpis do ewidencji stowarzyszeń zwykłych. Osoba reprezentująca stowarzyszenie zwykłe albo zarząd składają na piśmie organowi nadzorującemu właściwemu ze względu na siedzibę stowarzyszenia zwykłego wniosek o wpis do ewidencji, do którego dołącza się regulamin działalności, listę założycieli stowarzyszenia zwykłego, zawierającą ich imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz własnoręczne podpisy założycieli; imię i nazwisko, adres zamieszkania oraz numer PESEL przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie zwykłe albo członków zarządu; imię i nazwisko, adres zamieszkania oraz numer PESEL członków organu kontroli wewnętrznej, o ile regulamin działalności przewiduje ten organ; adres siedziby stowarzyszenia zwykłego. Wniosek podpisują wnioskodawcy.
Jeżeli stowarzyszenie nie spełnia warunków określonych przepisami, sąd rejestrowy, na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora, może zakazać rejestracji stowarzyszenia zwykłego. Postanowienie może być zaskarżone apelacją.
Stowarzyszenie zwykłe powstaje i rozpoczyna swoją działalność z chwilą wpisu do ewidencji. Wpisu dokonuje organ nadzorujący w terminie 7 dni od daty wpłynięcia wniosku, jeżeli nie złożono wniosku do sądu o zakazanie działalności albo w przypadku uprawomocnienia się orzeczenia odrzucającego lub oddalającego taki wniosek. Jeżeli wniosek osoby reprezentującej stowarzyszenie albo zarządu zawiera braki formalne, organ nadzorujący wzywa wnioskodawców do ich uzupełnienia w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania. Nieuzupełnienie braków w terminie skutkuje bezskutecznością wniosku. Osoba reprezentująca stowarzyszenie albo zarząd stowarzyszenia może wnieść do sądu administracyjnego skargę na bezczynność organu, jeżeli organ nadzorujący nie dokona wpisu w terminie.
15.3. Władze stowarzyszenia zwykłego
Założyciele mogą ustanowić władze stowarzyszenia zwykłego, tj. zarząd oraz organy kontroli wewnętrznej. Skład, tryb wyboru, kompetencje itd. należy uregulować w regulaminie działalności.
15.4. Nadzór nad stowarzyszeniem zwykłym
Nadzór nad stowarzyszeniem zwykłym jest bardzo podobny do nadzoru nad stowarzyszeniem. Nie sprawuje się nadzoru nad terenowymi jednostkami organizacyjnymi, gdyż stowarzyszenie zwykłe nie może ich tworzyć. W stosunku do stowarzyszeń zwykłych organ nadzoru ma dodatkowe uprawnienie polegające na wystąpieniu do sądu rejestrowego o zakazanie założenia stowarzyszenia, gdy uzna, że regulamin nie jest zgodny z przepisami prawa lub założyciele nie spełniają określonych w przepisach prawa wymagań.
15.5. Majątek stowarzyszenia zwykłego
W stosunku do stowarzyszeń zwykłych stosuje się odpowiednio przepisy regulujące majątek stowarzyszeń. Stowarzyszenie zwykłe nie może prowadzić działalności gospodarczej oraz odpłatnej działalności pożytku publicznego.
15.6. Ustanie stowarzyszenia
Koniec bytu stowarzyszenia zwykłego może nastąpić w drodze uchwały jego członków. Stowarzyszenie zwykłe może być również rozwiązane przez sąd.