ALICJA BIEŃ & ALICJA TARKOWSKA KANCELARIE ADWOKACKIE & KANCELARIE PARTNERSKIE
Pawilońska 47
91-487 Łódź, Polska
tel. +48 42 630 40 10
fax +48 42 630 97 00
kancelaria@alicjabien.pl
autor opracowania
NAWIGACJA
Ogólne informacje
Umowa o dzieło to jeden z podstawowych rodzajów umów w obrocie gospodarczym. Jest to samodzielny typ umowy, który podlega wielu szczegółowym regulacjom na mocy polskiego prawa.
Umowa o dzieło jest zawierana pomiędzy przyjmującym zamówienie, czyli tym, czyjego wysiłkiem i staraniem dzieło ma być wykonane, a zamawiającym, czyli tym, dla kogo dzieło ma być wykonane. Między stronami brak jest stosunku zależności lub podporządkowania.
Kto może zawierać umowę o dzieło?
Umowa o dzieło to umowa zawierana powszechnie, czyli przez wszelkiego rodzaju podmioty: osoby fizyczne jak i osoby prawne. Brak jest jakichkolwiek ograniczeń podmiotowych. Jednocześnie umowa o dzieło nie wymaga żadnej określonej formy dla jej zawarcia. Jednak strony, jeśli takie jest ich życzenie, mogą same wprowadzić takowe wymogi w treści umowy, na przykład uzależnić moc umowy od formy pisemnej.
Przedmiotem umowy jest wykonanie dzieła, a więc stworzenie bądź przetworzenie go do takiej postaci, w jakiej poprzednio nie istniało. Dotyczy to zarówno dzieł materialnych, jak i niematerialnych.
Przykład: Stworzenie dzieła to stworzenie projektu budynku, uszycie dekoracji, przygotowanie plakatu, napisanie raportu, opinii itp.
Wykonanie dzieła stanowi proces pracy, twórczości, w której można wyznaczyć moment początkowy i końcowy – prowadzi do określonego rezultatu. Strony muszą przewidywać pewien upływ czasu na wykonanie dzieła.
Przedmiot umowy musi być dookreślony w taki sposób, aby nie wzbudzał wątpliwości co do tego, jakie dzieło jest przedmiotem umowy. Musi być to rezultat, który jest zamierzony przez strony umowy i ma on odpowiadać preferencjom oraz wymaganiom zamawiającego.
Przedmiotem umowy o dzieło mogą być zarówno rezultaty materialne, np. wyremontowane mieszkanie. Mogą to też być rezultaty niematerialne, takie jak np. dzieło artystyczne, literackie. Rezultat umowy o dzieło musi być obiektywnie osiągalny i w konkretnych warunkach pewny, ponieważ przyjmujący zamówienie odpowiada za nieosiągnięcie konkretnego rezultatu.
Odróżnienie umowy o dzieło od innych umów pokrewnych
Umowa o dzieło musi zostać rozróżniona od umowy o roboty budowalne, której stronami są inwestor oraz wykonawca. Ta druga dotyczy przedsięwzięcia większych rozmiarów, o zindywidualizowanych właściwościach, zarówno fizycznych, jak i użytkowych, któremu w zasadzie towarzyszy projektowanie i zinstytucjonalizowany nadzór.
Zakwalifikowanie umowy jako umowy o roboty budowlane wiąże się m.in. z solidarną odpowiedzialnością inwestora i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy z tytułu wykonanych przez niego robót budowlanych.
Umowa o dzieło różni się od umowy o pracę tym, że brak jest stosunku zależności między stronami, stosunku nadrzędności. Umowę o dzieło charakteryzuje konieczność osiągnięcia oznaczonego rezultatu umiejętności wykonawcy. W umowie o pracę decydujący jest nie cel, a sam fakt wykonania pracy. Wpływa to na odmienne rozłożenie ryzyka kontraktowego.
Umowę zlecenia od umowy o dzieło odróżnia fakt, że efektem umowy o dzieło musi być konkretny i spodziewany rezultat, co nie jest akcentowane w umowie zlecenia (zob. więcej w sekcji poświęconej umowie zlecenia).
Granica między umową o dzieło a umową zlecenia jest jednak płynna i stanowi nierzadko przedmiot wielu postępowań sądowych.
Umowa o dzieło różni się od umowy sprzedaży fakt, że przedmiotem sprzedaży zwykle jest przedmiot już istniejący w chwili zawierania umowy. Umowa o dzieło polega na wytworzeniu nowej rzeczy i przeniesieniu praw do rzeczy na zamawiającego. Z kolei w przypadku rzeczy przyszłej (np. budynku mieszkalnego, który ma zostać wybudowany) różnica wynika z celu zawarcia umowy – celem umowy o dzieło jest stworzenie rzeczy, a nie wyłącznie przeniesienie jej własności.
Prawa i obowiązki stron umowy o dzieło
Podstawowym obowiązkiem przyjmującego zamówienie jest wykonanie dzieła. Ponosi on odpowiedzialność za jakość dzieła. Sposób wykonania, o ile nie został ustalony w treści umowy, musi mieć cechy wynikające z charakteru dzieła.
To przyjmujący zamówienie powinien dostarczyć wszystko, co jest konieczne do wykonania dzieła, jednak strony mogą postanowić, że materiały dostarcza zamawiający. W takim wypadku na przyjmującym zamówienie ciąży obowiązek złożenia rachunku i zwrotu nieużytej reszty materiałów.
Uwaga! Jeśli materiał nie nadaje się do prawidłowego wykonania dzieła, np. drewno dostarczone przez zamawiającego do wykonania stołu, to przyjmujący zamówienie ma obowiązek niezwłocznego zawiadomienia o tym drugiej strony.
Przyjmujący zamówienie powinien wykonać dzieło w sposób należyty – jeżeli uchybi temu obowiązkowi, to może zostać pociągnięty do odpowiedzialności z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania przez zamawiającego.
Kluczowe jest, że przyjmujący zobowiązanie musi wykonać zobowiązanie w terminie, który wynika z zawartej między stronami umowy. Jeśli strony nie oznaczyły terminu, a nie wynika on z właściwości zobowiązania (np. wykonanie garnituru ślubnego), to przyjmujący zamówienie powinien spełnić świadczenie niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zamawiającego.
Zamawiający ma prawo kontroli nad sposobem wykonania dzieła. Jeśli dzieło byłoby wykonywane w sposób wadliwy bądź sprzeczny z umową, zamawiający może żądać zmiany sposobu wykonywania i wyznaczyć nowy termin spełnienia świadczenia. Jeśli termin upłynie bezskutecznie, to zamawiający może na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie powierzyć wykonanie innej osobie.
Jeśli w toku wykonywania zachodziły okoliczności, które przeszkadzałyby w prawidłowym wykonaniu dzieła przyjmujący zamówienie powinien niezwłocznie zawiadomić o tym zamawiającego, a także domagać się jego współdziałania w stosownym czasie, jeśli to jest konieczne dla wykonania zamówienia.
W momencie ukończenia dzieła przyjmujący zamówienia ma obowiązek wydania dzieła zamawiającemu, a zamawiający ma obowiązek odebrania dzieła.
Przyjmujący zamówienie odpowiada wobec zamawiającego z tytułu rękojmi za wady dzieła i gwarancji, jeśli takiej udzielił.
Podstawowym obowiązkiem zamawiającego jest zapłata wynagrodzenia należnego przyjmującemu zamówienie. Z reguły należy się ono w chwili oddania dzieła, a jeżeli dzieło ma być oddane częściami i wynagrodzenie zostało obliczone za każdą część z osobna – z chwilą spełnienia każdego ze świadczeń częściowych (np. w przypadku zamówienia na kilka projektów).
Uwaga! Wynagrodzenie nie musi być wynagrodzeniem pieniężnym – musi mieć jednak wartość majątkową i musi mieć wartość będącą ekwiwalentem wartości dzieła.
Jeśli strony nie ustaliły wynagrodzenia ani postaw do jego określenia, to należne jest zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju. W braku danych o zwykłym wynagrodzeniu przyjmowane jest wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy i innym nakładom przyjmującego zamówienie.
Strony mogą ustalić, że przyjmującemu jest należne wynagrodzenie ryczałtowe, czyli wynagrodzenie za całość dzieła w jednej sumie pieniężnej lub wartości globalnej. To wynagrodzenie jest częste w prostych umowach o dzieło. Zamawiający nie może w tym wypadku żądać obniżenia umówionego ryczałtu, a przyjmujący zamówienie co do zasady nie może żądać jego podwyższenia.
Uwaga! Jeśli jednak doszłoby do nadzwyczajnej zmiany stosunków i spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, przyjmujący zamówienie może domagać się przed sądem zmiany wysokości świadczenia. Są to jednak przypadki wyjątkowe, np. nagły i niemożliwy do przewidzenia wzrost cen surowca koniecznego dla wykonania zamówienia w związku z powodzią i przerwaniem łańcucha dostaw.
Strony mogą również ustalić, że przyjmującemu zamówienie należne jest wynagrodzenie kosztorysowe, czyli ustalane na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów. Ten sposób stosowany jest w przypadku bardziej skomplikowanych zamówień.
W razie zmiany cen lub stawek przyjętych w obliczeniach kosztorysowych w toku wykonywania dzieła w drodze zarządzenia organu państwowego każda ze stron może żądać odpowiedniej zmiany umówionego wynagrodzenia kosztorysowego. Nie obejmuje to należności już uiszczonych przed zmianą cen.
W momencie, gdy w toku wykonywania dzieła zajdzie konieczność przeprowadzenia prac dodatkowych, jeśli kosztorys sporządzał przyjmujący zamówienie może zażądać podwyższenia tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności wykonania prac dodatkowych. Jeżeli kosztorys sporządzał zamawiający, podwyższenie należy się bez zastrzeżeń przyjmującemu zamówienie. Oznacza to, że przyjmujący zamówienie może bez ograniczeń żądać podwyższenia kosztorysu z tytułu prac dodatkowych tylko w momencie, gdy to nie on planował kosztorys.
Uwaga! Przyjmujący zamówienie nie może jednak wykonywać żadnych prac bez zgody zamawiającego.
Uwaga! Konieczność znacznego podwyższenia wynagrodzenia kosztorysowego upoważnia zamawiającego do odstąpienia od umowy za uiszczeniem odpowiedniej części umówionego wynagrodzenia, np. w przypadku nieprzewidzianych prac remontowych.
Uwaga! Nawet jeśli dzieło nie było w ogóle wykonane z powodu przeszkód dotyczących zamawiającego (np. brak dostarczonej dokumentacji do projektu), to zamawiający nie może odmówić uiszczenia wynagrodzenia, jeśli przyjmujący był gotów je wykonać. Dokonywane jest jednak odliczenie z wynagrodzenia tytułem tego, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła.