Ukraińska ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych jest aktem nowym, obowiązującym od dwóch lat. Przyjęta w niesprzyjających warunkach agresji rosyjskiej, wprowadza wiele oryginalnych i interesujących rozwiązań na gruncie prawa własności intelektualnej. Jednym z nich jest niewątpliwie regulacja definicji programu komputerowego jako przedmiotu praw autorskich.
„Problematyczna” definicja programu komputerowego
Przypomnijmy, próby ujęcia programu komputerowego podejmowane były już w prawie unijnym, przy okazji przyjmowania dyrektywy 91/250/EWG w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych. W memorandum do projektu Komisji powyższej dyrektywy (zob. Proposal for a Council Directive on the Legal Protection of Computer Programscom wraz z Explanatory Memorandum, Official Journal of the European Communities z 1989 r., nr C 91/4) proponowano następujące ujęcie programu: “the expression in any form, language, notation or code of a set of instructions, the purpose of which is to cause a computer to execute a particular task or function”. Jednakże finalnie ani powyższa dyrektywa 91/250/EWG, ani uchylającą ją i obecnie obowiązująca – dyrektywa 2009/24/WE w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych, nie zawierają definicji programu komputerowego.
Również w prawie polskim nie zdecydowano się na wprowadzenie definicji programu komputerowego, jakkolwiek ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych zawiera w rozdziale 7 przepisy szczególne dotyczące programów komputerowych. Wątpliwości związane z przyjęciem definicji legalnej programu komputerowego przeważnie podyktowane są obawą przed jej dezaktualizacją w obliczu szybkiego rozwoju technologii informatycznych. Niemniej jednak ochrona programów komputerowych na gruncie prawa autorskiego przeważanie przybiera szczególny charakter, z uwagi na specyfikę przedmiotu ochrony. Przyjęcie definicji legalnej programu komputerowego ułatwiałoby ustalenie jakie wytwory w konkretnym przypadku powinny być objęte regulacją szczególną. Pozwala przy tym na wyraźne odróżnienie ich od innych przedmiotów praw autorskich, niekiedy podlegających właściwym dla nich przepisom szczególnym (np. baz danych, czy utworów plastycznych). To może mieć praktyczne znaczenie w przypadku potrzeby odróżnienia programów komputerowych od utworów, które mogą być tworzone lub obsługiwane przez programy komputerowe, a także w kontekście tzw. utworów hybrydalnych, czyli takich, które mogą obejmować różne rodzaje utworów, w tym programy komputerowe. Brak definicji z kolei „ciężar” ustalenia tego, co stanowi pogram komputerowy, przenosi na orzecznictwo oraz doktrynę.
Pomimo dylematów towarzyszący wprowadzaniu definicji legalnej programu komputerowego, niektóre państwa zdecydował się na przyjęcie takiej regulacji. Należą do nich m.in. Indie, Kanada, USA, Federacja Rosyjska oraz – wyżej wspomniana – Ukraina. Warto nadmienić, że definicję programu komputerowego ujęto również w „Model provisions on the protection of computer software”, przygotowanym w 1978 r. przez Biuro Międzynarodowe Światowej Organizacji Własności Intelektualnej.
Pojęcie programu komputerowego w świetle ukraińskiego prawa autorskiego
Ukraińska ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych obowiązuje od 1 stycznia 2023 r. W przykładowym katalogu przedmiotów praw autorskich, w art. 6 ust. 1 pkt. 16, wymienia programy komputerowe. Pojęcie programu komputerowego zostało zdefiniowane w art. 1 pkt. 26 powyższej ustawy. Zgodnie z tym przepisem programem komputerowym jest „zestaw instrukcji” wyrażony w postaci słów, cyfr, kodów, diagramów, symboli lub w jakiekolwiek innej postaci. Przy tym zestaw instrukcji musi być wyrażony w formie przeznaczonej do odczytu komputerowego. Ustawodawca ukraiński jednocześnie podaje przykłady urządzeń komputerowych, służących do powyższego odczytu tj. komputer stacjonarny, laptop, smartfon, konsola do gier, smart TV itp. Zestaw instrukcji jednocześnie powinien wywoływać działanie urządzenia dla osiągnięcia określonych celów lub rezultatów. Ustawowe definicje programu komputerowego przeważanie ujmują go jako zestaw instrukcji przeznczonych do urządzenia komputerowego dla osiągniecia określonego zadania lub rezultatu. Znane są jednak przypadki szerszego ujmowania definicji programu komputerowego, jak np. w praw rosyjskim, gdzie pod pojęcie programu komputerowego przyjmuje się również elementy audiowizualne, generowane przez pogram (zob. art. 1261 części IV Kodeksu cywilnego Federacji Rosyjskiej z dnia 18 grudnia 2006 r.), co spotkało się z krytyką również w rodzimej doktrynie. In fine art. 6 ust. 1 pkt. 16 ustawy ukraińskiej stanowi, że w szczególności programem komputerowym jest system operacyjny lub program użytkowy, wyrażony w postacie kodu źródłowego lub obiektowego. Użycie zwrotu „w szczególności” oznacza, że pod pojęciem programu komputerowego należy rozumieć każdą formę jego wyrażenia. Wskazanie na kod źródłowy lub obiektowy jest tylko wyszczególnieniem takich from. Definicja zawarta w ustawie ukraińskiej, choć wydaje się zachowawcza, to należy ocenić ją jako odpowiadającą wielu znanym definicjom programu komputerowego.